U bent hier

De voorzitter

De heer Caron heeft het woord.

We hadden het nog niet zo lang geleden over het e-bookplatform van Bibnet. De aanleiding voor deze vraag is nu dat het e-bookplatform in mei stopt en niet wordt verlengd. Ik schrok in eerste instantie van die mededeling. Ik denk dat we in dit huis de bekommernis delen om de digitalisering in het boekwezen te bevorderen. We geloofden dat er op dat terrein stappen vooruit konden worden gezet. Maar het stopt dus blijkbaar al na één jaar of zelfs minder dan een jaar, na elf maanden. En er is een paar jaar voorbereiding opgegaan aan dat moeilijke verhaal. We gaan hier niet op alle aspecten ingaan, dat zou ons te ver leiden.

Dit is een knauw in de modernisering van de openbare bibliotheek. We discussiëren dezer dagen over andere aspecten van het bibliotheekwerk. Als je nu een nieuwe ontwikkeling ziet, dan vind ik het toch pijnlijk, zonder het iemand te verwijten, dat zoiets dan stopt. Het project botste blijkbaar op technische problemen. Dat zegt de persmededeling en het staat ook op de site van Bibnet voor de bibliothecarissen: de leverancier van de leesapplicatie is er niet in geslaagd een goede app af te leveren die voldoende garantie biedt op stabiliteit.

Zoiets kan gebeuren met nieuwe ontwikkelingen. Een van de eerste kritieken was dat je ook een e-boekenkaart moest kopen. Je moest er fysiek voor naar de bibliotheek. Het was nog een mengvorm van het oude bibliotheekwerk en een nieuw bibliotheekwerk. Voor dit euvel kwam er niet snel genoeg een oplossing. Het grootste probleem was dat de applicatie vastliep. Als geroutineerde digigebruikers weten we allemaal dat de applicatie vastliep, dat de tekst onleesbaar was, enzovoort.

Vreemd genoeg is Bibnet niet ontevreden over het project. Ze hebben vierhonderd titels aangeboden. Dat is niet reusachtig veel, maar het was dan ook een proefproject. Ze hadden tienduizend uitleningen en vierduizend unieke gebruikers. Ik weet het, dat is niet astronomisch veel, maar ook dat had wellicht iets te maken met die technische problemen, maar ook – maar daar wil ik verder niet op ingaan – met de financiële drempel die in een aantal gevallen een rol zou kunnen hebben gespeeld, waardoor het geen overdonderend succes werd. Misschien was het in dat geval technisch nog dramatischer geweest.

“Een proefproject is er om uit te leren”, lees ik in die omzendbrief. Dat is natuurlijk zo, minister, maar iets opdoeken vooraleer een alternatief wordt uitgewerkt, vind ik wel kras, zeker bij zo’n innovatie. Bibnet wil terecht een betere technologie en wil onderzoeken of er kan worden samengewerkt met de Nederlandse collega’s. Ik dacht toen: als je al jaren weet dat er in Nederland en ook in andere buurlanden zo’n platform bestaat, waarom werd er dan gewacht?

Ik houd mij in om te veel commentaar te geven omdat ik het niet precies weet, maar ik heb er een ongemakkelijk gevoel bij. Ik vind het jammer en ik heb er een ongemakkelijk gevoel bij. Vandaar mijn vragen, vooraleer ik een impressie laat blijken – maar daarvoor is het misschien al te laat.

Minister, het proefproject loopt al bijna een jaar. Wat zijn de oorzaken van de mislukking ervan? Wie draagt daarvoor de verantwoordelijkheid? Werd in het voorbije jaar werk gemaakt van een permanente evaluatie van het systeem, vooral van de technologie? Waarom werd het gedurende deze periode niet verbeterd? Er wordt gedacht aan samenwerking met Nederland. Werd zo’n samenwerking niet vroeger onderzocht? We hebben toch een Taalunie en nauw samenwerkende letterenfondsen? Waarom is er ook niet in deze sector een samenwerking?

Zijn er nog andere redenen voor het mislukken van het project, bijvoorbeeld de complexiteit met inloggen en de invoer van codes, zoals ik her en der verneem? Speelt de prijs een rol in het matige succes? Of is het veeleer de techniek die een rol speelt?

Waarom wordt het project in mei stopgezet, terwijl er nog geen beter alternatief is? Was het dan niet aangewezen het weliswaar moeizaam lopende project te verlengen tot er een alternatief ontwikkeld was? Je verliest tenslotte op die manier toch vierduizend klanten, die je moet verdienen.

Hoeveel heeft dit experiment aan de samenleving gekost, een experiment dat helemaal op de fles gaat, wat niet fijn is om te lezen? Komt er een alternatief en wordt dat gefinancierd met middelen uit de cultuurbegroting?

Minister, ik zou nog een andere vraag kunnen stellen, misschien hebt u het antwoord erop al in uw antwoord verwerkt. De technische problemen waren blijkbaar zeer groot. Worden de ontwikkelingskosten eventueel teruggevorderd van de leverancier? De verantwoordelijkheid ligt deels buiten Bibnet, namelijk bij de leveranciers die falen.

De voorzitter

De heer Meremans heeft het woord.

Minister, hierover zijn in het verleden ook al vragen gesteld aan uw voorgangster. Ik deel de bezorgdheid van de heer Caron. Het regeerakkoord stelt dat we het Vlaams e-bookplatform zullen operationaliseren en dat een divers aanbod aan e-boeken beschikbaar moet zijn. De heer Caron verwijst opnieuw naar de prijs van 5 euro voor het uitlenen van drie boeken. Dat bleef ook voor mij een beetje een manco in het verhaal. Ik sluit mij aan bij de vraag. Ik hoop dat er een alternatief kan komen, want wij blijven hier voorstander van.

De voorzitter

Minister Gatz heeft het woord.

Minister Sven Gatz

Het was inderdaad de Murphy-week voor de bibliotheken. Nadat we een principieel debat hadden over wie de hoeder van de bibliotheken moet blijven en over hoe de bibliotheek van de toekomst er moet uitzien, tenminste voor een deel, bleek dat een van de toekomstsporen, het hoofdproject, om niet te zeggen het enige digitale project, tot een plotse stilstand kwam. 

Het is niet het enige toekomstspoor, want sommigen zeggen dat de Vlaamse Regering de bibliotheken loslaat en dat het nu allemaal maar digitaal moet gebeuren – dat is een beetje te kort door de bocht. Mijnheer Caron, u hebt dat ook niet gezegd, maar er wordt soms een pastiche van gemaakt.

Ik schets even de achtergrond en geef daarna enkele punten van hoe we eruit moeten geraken zoals u en de heer Meremans terecht hebben gevraagd.

Het is een genuanceerder verhaal dan uit de vraagstelling blijkt. Het project startte als het project ‘Vlaams e-boekplatform’. Het maakte deel uit van een aantal projecten die werden gesteund als een vorm van innovatief aanbesteden. We spreken hier over de jaren 2009 en 2010. Op dat ogenblik was zowat alles onduidelijk omtrent het uitlenen van e-boeken door openbare bibliotheken. Hoe snel zou het publiek in Vlaanderen die nieuwe technologie adopteren? Hoe groot is de vraag van het bibliotheekpubliek? Welke e-boeken zijn er op de Vlaamse markt? Hoe staan uitgevers tegenover samenwerking met openbare bibliotheken? Hoe ziet een leenmodel voor e-boeken eruit? Is het financieel haalbaar? Het doel van het pilootproject was om te leren hoe al deze aspecten kunnen worden geregeld. Daarbij was een cruciaal aspect van onderzoek de relatie met de uitgevers. Welke licenties zijn er mogelijk voor welke e-boeken?

Het project ‘E-boeken in de bib’ is dus het eindresultaat van een langer traject en slaat op de periode waarbij e-boeken effectief kunnen worden uitgeleend door de gebruikers van die bibliotheken die participeren aan het pilootproject. Mijn voorganger heeft ‘E-boeken in de bib’ geconcipieerd als een pilootproject van een jaar. In de brief waarnaar werd verwezen, werd duidelijk gemaakt dat het pilootproject zijn termijn van een jaar zal rondmaken en dat het niet verlengd wordt.

De niet-verlenging heeft inderdaad in de eerste plaats te maken met de kwaliteit van de technologie. De app waarmee de e-boeken gelezen worden, voldoet niet aan de kwaliteitseisen die we stellen. Uit de evaluatie van november 2014 bij de bibliotheken en de gebruikers, blijkt dat de kwaliteit van de app de belangrijkste reden is om de e-boekdienst goed of slecht te vinden. Er waren heel wat gebruikers die positief oordeelden over de app – zowat de helft van de bevraagden –, maar toch vond Bibnet dat te veel gebruikers een negatieve ervaring hadden. Een verlenging van dit project zou het succes van een toekomstige dienstverlening te veel hypothekeren.

Een tweede belangrijk criterium voor bibliotheken en gebruikers bij de beoordeling van het project is de collectie. Er is een te klein aanbod en het aanbod is te divers om de beperkte collectie een duidelijk profiel te geven. Dat heeft alles te maken met het feit dat bij de start van het project de uitgevers nog bijzonder voorzichtig waren om e-boeken ter beschikking te stellen van openbare bibliotheken. Het is dus wel een belangrijke verworvenheid van het pilootproject dat er op dat vlak vooruitgang is geboekt. De interesse van uitgevers om samen te werken met bibliotheken is gegroeid.

‘E-boeken in de bib’ kreeg niet voor niets het statuut van een pilootproject, afgebakend in tijd en ruimte, met de bedoeling te leren via trial and error. In dit geval gaat het om een beetje trial en veel error. Binnen deze context is er wel overleg geweest met en over de prestaties van de leverancier. Op de juridische aspecten kan ik momenteel niet antwoorden. Ik moet dit navragen. Of het contract voldoende is nageleefd, is zeker te bekijken.

Ik verwees al naar de start van het project die ligt in de jaren 2009 en 2010. Toen was er nog geen e-boekenproject in Nederland. Ondertussen is er veel gewijzigd. De Nederlandse bibliotheken hebben een e-boekenaanbod ontwikkeld. En belangrijker nog, het Centraal Boekhuis, de grootste logistieke dienstverlener op het gebied van boeken in het Nederlandse taalgebied, heeft een dienstverlening ontwikkeld voor het leveren van e-boeken waar zowat alle uitgevers die e-boeken aanbieden gebruik van maken. Het is dus op dit ogenblik aangewezen om voor het ontwikkelen van een vast e-boekenaanbod samen te werken met Nederlandse partijen.

Bij de ontwikkeling van het project ‘E-boeken in de bib’ is er wel degelijk regelmatig afgestemd met Bibliotheek.nl, de zusterorganisatie van Bibnet. Een concreet resultaat daarvan is dat zowel in Vlaanderen als Nederland door bibliotheken e-boeken worden aangeboden in een multiple use-model. Elke gebruiker kan op gelijk welk ogenblik een e-boek ontlenen. In bijna alle andere landen van Europa en in de Angelsaksische landen primeert een single use-model, waarbij een e-boek maar ontleend kan worden door één gebruiker gelijktijdig en waarbij men dus het fysieke leenproces nabouwt in een digitale omgeving.

Bovendien werd op initiatief van Bibliotheek.nl en Bibnet, met de ondersteuning van de Taalunie, een internationaal onderzoek uitgevoerd naar e-boekuitleenmodellen. Dit rapport ‘A Review of Public Library E-lending models’ werd in februari voorgesteld en prijst het Vlaams-Nederlands model. Het is zeker de bedoeling om in de toekomst nog intensiever samen te werken met de Nederlandse partners.

Zoals al vermeld, bleek uit de evaluatie van het project, zowel bij bibliotheken als gebruikers, dat de belangrijkste redenen voor ontevredenheid te zoeken zijn bij de app en de beperkte collectie. In de reacties over de prijs waren de meningen verdeeld. De meerderheid van de gebruikers is bereid om te betalen, waarbij de meesten aanduiden dat 1 euro per ontlening een aanvaardbaar bedrag is. Ook veel bibliotheekmedewerkers vinden 1 euro haalbaar, maar daarnaast zijn er veel bibliotheken die uit principe stellen dat het aanbod gratis zou moeten zijn. Een haalbaar model vinden in de toekomst zal dus zeker nog wat denk- en zoekwerk met zich meebrengen.

Het was inderdaad de bedoeling om in de loop van 2015 een alternatief aanbod te kunnen voorbereiden voor 2016 en in tussentijd het pilootproject te verlengen tot einde 2015. Bibnet begon al in november vorig jaar met een evaluatie bij de 215 ingetekende bibliotheken omdat het gebruik onder de verwachtingen bleef. Hieruit bleek dat vooral de technische problemen doorslaggevend waren voor de negatieve evaluatie. Daarom werd besloten om het pilootproject niet te verlengen zodat niet nog meer mensen een negatieve gebruikservaring hebben.

Het pilootproject loopt nog tot 5 mei 2015, dus voor een eindafrekening is het nog te vroeg. Ik kan u wel ordes van grootte geven over de investeringen tot dusver. Daarenboven zijn nog een aantal sommen niet duidelijk gezien de lopende onderhandelingen met de leverancier van de app. De uitbatingskosten van het pilootproject werden begroot op 268.000 euro, waarvan 212.000 euro werd betaald door de bibliotheken die participeren. Let wel, het pilootproject maakt gebruik van de infrastructuur die werd opgebouwd in het project ‘Vlaams e-boekplatform’ dat deels met middelen van Cultuur, deels met middelen van IWT werd gefinancierd en in 2013 en 2014 samen 541.000 euro kostte. Het gaat dus in totaal om een considerabel bedrag.

Dan ga ik even in op de alternatieven en toekomstperspectieven. Op dit ogenblik werkt Bibnet aan twee pistes. Op korte termijn komt er een campagne in de bibliotheek met een kleine selectie e-boeken om duidelijk te maken dat de bib hier verder op wil inzetten. De kosten daarvan haalt Bibnet uit eigen middelen. Op langere termijn moet een vast e-boekenaanbod operationeel worden. Voor zo’n vast aanbod zal opnieuw moeten worden gerekend op de participatie van de lokale besturen. Uit de evaluatie blijkt evenwel dat de bibliotheken en hun gebruikers, ondersteund door hun lokaal bestuur, verder werk willen maken van het e-boekproject.

Er is nog een derde piste. Ik heb onlangs met een bibliotheek een interessant gesprek gehad over nog bijkomende digitale toepassingen die niet alleen gaan over het rechtstreeks ontlenen, maar die meer gaan over hoe je met de digitale technologie die er is en de sociale media grotere gemeenschappen kunt creëren dan vandaag met de vaste ontleners. Zij zijn mij komen vinden om samen met het IWT na te gaan hoe we nieuwe zaken kunnen financieren. Strikt genomen gaat zoiets niet over technologische innovatie omdat men bestaande technologische innovatie gebruikt. Men gebruikt eigenlijk technologische innovatie om ze maatschappelijk sterker in te bedden. Ik wil daarop inzetten.

We moeten nu even een kleine rustpauze van enkele weken inlassen om met de betrokkenen na te gaan hoe we het vastlopen van dit project verteren en hoe we nu verder gaan. Ik heb u een aantal pistes gegeven die niet exhaustief zijn. We zullen verder moeten blijven inzetten op het digitaliseren van bibliotheken: technologie om boeken te ontlenen, maar ook bibliotheken ondersteunen met gemeenschappen op technologische wijze via sociale media.

De voorzitter

De heer Caron heeft het woord.

Minister, ik dank u voor uw toelichting.

Ofwel waren wij voorlopers – Nederland kwam achter –, ofwel hebben we het toch niet heel goed gedaan. Ik kan het niet beoordelen, maar ik vind het zeer spijtig. We hebben er heel veel jaren over gedaan om de Vlaamse Centrale Catalogus (Vlacc) te maken. Het is ook een technologisch hoogstandje geworden en een dienstverlening aan de openbare bibliotheken zelf.

Dit is een publieksproduct. Ik vind het nog pijnlijker. Ik heb begrip voor de problemen die er zijn, maar ook niet helemaal. Het heeft 800.000 euro gekost aan de samenleving. Het heeft 4000 mensen bereikt. Als dat geld nuttig zal blijken te zijn om morgen een goede toepassing te creëren, dan draai ik de pagina om. Ik kan er dan ook mee leven. Maar Bibnet-LOCUS zet zich in voor een digitale dienstverlening in de toekomst. Ik vind dat dit moet kunnen werken op bijvoorbeeld 1 januari 2016. Ik vind dat essentieel.

Het klopt wat u zegt over de terughoudendheid van de uitgevers. Ik herinner me dat Boek.be tijdens de onderhandelingen over het ter beschikking stellen van titels lastig deed, vooral over de kostprijs. Ik hoor dat Boek.be het aantal titels te laag vindt: er zouden er geen 400 moeten zijn, maar 40.000 – dat is het aantal boeken dat ongeveer jaarlijks wordt uitgegeven. We lezen toch ook in rapporten dat boekontleners ook de boekenkopers zijn. Het ene bevordert het andere en remt het dus niet af. Het is niet omdat er veel voetbal op televisie is, dat er minder volk in de stadions zit. Iedereen dacht dat in het verleden, maar er is een merkwaardige andere correlatie.

Ik hoop dat de boekensector hier ook een les uit trekt. Ze zijn deels mee verantwoordelijk, niet voor de technologische kant, maar wel voor de relatief kleine succeskant, want de cijfers vond ik eigenlijk bedroevend laag. Mijn kleine lokale bibliotheek heeft vier keer zoveel leden als heel Vlaanderen voor het e-boek. Dat is niet juist. Er moet absoluut iets aan gebeuren. De uitgevers hebben hier een verantwoordelijkheid. Ik hoor u zeggen dat een euro voor een boek blijkbaar aanvaard wordt door gebruikers en bibliotheekpersoneel. Wel, volg deze richting dan. There ain't no such thing as a free lunch, zeker als het over innovatie gaat. Er spelen financiële barriers mee, niet letterlijk, maar zeker psychologisch en in de hoofden.

Ik kijk dus uit naar een nieuw platform. Ik zou aan de mensen van Bibnet en LOCUS, die ik voor hun kennis respecteer, willen zeggen: dit moet echt beter in de toekomst.   

De voorzitter

De vraag om uitleg is afgehandeld.

Vergadering bijwonen

U wil een vergadering  bijwonen? Dat kan! U kunt zich gewoon aanmelden bij de bezoekersingang (Leuvenseweg 86, 1000 Brussel).

Zolang er zitplaatsen vrij zijn, worden toehoorders binnengelaten. Zitplaatsen kunnen niet gereserveerd worden. Raadpleeg vooraf de agenda van de plenaire vergaderingen of de commissievergaderingen.

Wanneer vinden de vergaderingen plaats? Raadpleeg de volledige agenda voor deze week, of de parlementaire kalender voor een algemeen beeld van de planning van de vergaderingen in het Vlaams Parlement.