U bent hier

– Wegens de coronamaatregelen werd deze vraag om uitleg via videoconferentie behandeld.

Mevrouw Schauvliege heeft het woord.

Collega’s, minister-president, ik had inderdaad een vraag om uitleg over de bescherming van het Amazonewoud en de inheemse volkeren. We hebben het er in deze commissie al over gehad.

In 2019 had het Amazonewoud heel zwaar te lijden onder ontbossing ten gevolge van de verwoestende branden – u herinnert zich allicht allemaal die beelden. Dat leidde tot een enorme toename van de CO2-uitstoot, niet alleen door de branden zelf, maar ook door het vrijkomen van CO2 uit de bodem. Een recente studie van het Nationaal Instituut voor Amazoneonderzoek (INPA) stelt dat ook het risico op de uitbraak van nieuwe dierziekten aanzienlijk verhoogd is.

Er worden voor het jaar 2020 grote droogteperiodes voorspeld met een nog hoger risico op woudbranden en dus nog meer CO2-uitstoot. Dat is een slecht verhaal voor Brazilië, het Amazonewoud en eigenlijk ook de hele wereld.

De Braziliaanse regering van Jair Bolsonaro bouwt alle milieubescherming af en gedoogt verregaande nieuwe landbouw- en mijnexploitatie in voorheen beschermde gebieden.

De indianen die in het Amazonegebied wonen en die instaan voor de bescherming van het woud, worden naast door de gewelddadige ontsluiting van hun leefgebieden nu ook ernstig bedreigd door het coronavirus. De Braziliaanse stad Manaus, aan de grens van het Amazonewoud, is nu al bijzonder zwaar getroffen door COVID-19. De burgemeester van Manaus, Arthur Neto, smeekt de internationale gemeenschap om hulp in de vorm van beschermingsmateriaal, beademingsmachines en scanners. Er dreigt met andere woorden een nieuwe epidemie onder de inheemse bewoners van het Amazonewoud, na de vele uitbraken van dieren- en andere ziekten die in het verleden al lelijk huishielden onder de inheemse populatie. Er zijn dan ook dringend maatregelen nodig om deze kwetsbare bevolking te beschermen, door voldoende sanitaire voorzieningen te treffen en door een halt toe te roepen aan het verder inpalmen van hun gebieden voor grootschalige landbouw of mijnbouw.

Naast COVID-19 en de ontbossingen neemt de druk op het Amazonegebied ook toe door plaatselijke overstromingen en door massale olievervuiling, over maar liefst 2000 kilometer in negen Braziliaanse staten, en recent ook in het Cocarivierbekken in Ecuador.

De mensenrechten in Brazilië – dat weten we – en in het bijzonder in het Amazonewoud staan ernstig onder druk. Verschillende activisten die opkomen voor het behoud van het regenwoud, worden met de dood bedreigd of hebben het leven al gelaten.

Heel recent heeft het World Wide Fund for Nature (WWF) ook een rapport gepubliceerd waaruit bleek dat de ontbossing in het Amazonewoud met 150 procent is toegenomen. Dat bleek uit luchtbeelden. De toestand is dus ernstig en ik heb dan ook de volgende vragen.

Bent u bereid om bij de Braziliaanse regering aan te dringen op voldoende sanitaire voorzieningen ter bescherming van de inheemse volkeren in het Amazonewoud en op de bescherming van hun leefgebieden tegen verdere aantasting door het opdringen van teelten, vee of de ontginning van mijnen?

Bent u bereid bij de Braziliaanse regering aan te dringen op een versterking van het beleid tot behoud van het Amazonewoud, in het bijzonder een sterker preventief beleid om nieuwe branden of vervuiling te voorkomen?

Hoe reageert u op de hulpvraag van de burgemeester van Manaus? Wil de Vlaamse Regering hierop ingaan?

Bent u bereid om er bij de Federale Regering op aan te dringen om van de Belgische positie in de VN-Veiligheidsraad gebruik te maken om een oplossing voor dit probleem te bedingen, omdat het een veiligheidsprobleem van eerste orde is geworden voor de hele wereldbevolking?

Zult u er bij de Europese Commissie op aandringen om een opschortingsclausule op te nemen in het handelsakkoord tussen de EU en de MERCOSUR-landen met voorwaarden over het vrijwaren van de leefgebieden van de indianenvolkeren in het Amazonewoud; over het recht op toegang tot zorg voor alle Brazilianen, inclusief de indianenvolkeren in het Amazonewoud; over het respect voor de mensenrechten; over het tegengaan van de ontbossing in het Amazonegebied; over de naleving van het klimaatakkoord van Parijs door alle MERCOSUR-landen, Brazilië in het bijzonder?

Minister-president Jambon heeft het woord.

Minister-president Jan Jambon

Voorzitter, dank u wel en goedemiddag. Vooreerst mijn excuses omdat ik vijf minuten te laat was, 13:45 uur is een ongewoon uur om de commissie te beginnen.

Mevrouw Schauvliege, dank u voor de vragen. Het is duidelijk dat president Bolsonaro een beleid voert dat nefast is voor het Amazonewoud en de inheemse bevolking die er woont. Het probleem is echter niet alleen te beperken tot Brazilië. Uit de indicatoren van het platform Global Forest Watch (GFW) blijkt dat vorig jaar twee derden van de oerbossen elders zijn verdwenen. Maar het bericht van het platform dat elke zes seconden een voetbalveld aan oerbossen verdwijnt, is inderdaad verschrikkelijk slecht nieuws.

U vraagt dat de Vlaamse Regering hierover rechtstreeks zou tussenkomen bij de Braziliaanse regering. Vlaanderen beschikt niet over een diplomatieke vertegenwoordiging ter plaatse of bepaalde hefbomen om de Braziliaanse regering onder druk te zetten, zoals Duitsland en Noorwegen, die grote donoren zijn van het Amazonefonds. 

Als we zien hoe president Bolsonaro heeft gereageerd op een aantal uitspraken van onder meer de Franse president Macron, dan kunnen we niet anders dan constateren dat een bilaterale demarche veeleer contraproductief is bij leiders zoals de Braziliaanse president.

Het is volgens mij veel zinvoller om vanuit Vlaanderen de Europese Unie te steunen in haar onderhandelingen met de Braziliaanse autoriteiten. De EU volgt de toestand van het Amazonewoud en de daaraan gekoppelde mensenrechtensituatie van de inheemse volkeren in Brazilië actief op en beschikt over de nodige instrumenten om te dialogeren.

In mijn beleidsnota staat trouwens expliciet: “Op het vlak van de naleving van de mensenrechten trekken we resoluut de Europese en internationale kaart. We kaarten problemen op het vlak van het respect voor de mensenrechten aan via het Europese en het multilaterale kader.” Dat is de operationele doelstelling 8.1.

Tijdens een toespraak op 19 januari 2020 refereerde Josep Borrell, de hoge EU-vertegenwoordiger voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid naar de mensenrechten in Brazilië. Ik citeer uit zijn toespraak: “Ik herhaal het grote belang dat de EU hecht aan het omkeren van de negatieve trends die we momenteel zien met betrekking tot het naleven van mensenrechten van de inheemse volkeren. Ondersteuning van de rechten van inheemse volkeren blijft hoog op onze agenda staan.”

En verder: “De EU volgt de situatie van de mensenrechten in Brazilië op de voet, met name mensenrechtenverdedigers, inheemse volkeren en iedereen die werkt aan de bescherming van land, milieu, biodiversiteit en klimaat. Inheemse volkeren spelen ook een prominente rol in ons alomvattende en voortdurende contact en samenwerking met Brazilië, bijvoorbeeld met regelmatige bezoeken van de EU-delegatie in Brazilië aan verschillende regio's en inheemse gemeenschappen, en ook regelmatige bezoeken door de speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten, Eamon Gilmore.”

Ik wil hierbij ook aanstippen dat de EU eveneens al lange tijd actief is op het vlak van natuurbescherming. Zo is de EU in Brazilië actief in het gebied van de Amazone en de  Orinoco en in de Zuid-Amerikaanse laaglanden. Daarbij wordt gewerkt aan de bescherming van belangrijke ecosystemen, expliciet gericht op de kwetsbare bevolkingsgroepen die er wonen, zoals de inheemse volkeren. Een van die projecten is het High Paraná Atlantic Forest Project.

Een grote hinderpaal is evenwel dat de Braziliaanse regering zelf de Fundação Nacional do Índio (FUNAI), de regeringsinstantie die verantwoordelijk is voor de bescherming van de inheemse bevolking, vleugellam heeft gemaakt. We zitten dus in een situatie waar de inheemse volkeren door hun eigen regering in de steek worden gelaten en enkel nog kunnen rekenen op de bescherming van de rechterlijke macht.

Hoe reageer ik op de hulpvraag van de burgemeester van Manaus? Manaus is niet het enige gebied in Brazilië dat zwaar getroffen is en hulp kan gebruiken. Ook São Paulo, Rio de Janeiro en Ceará zijn hard getroffen.

Naast de corona-epidemie zelf is er de politieke situatie. We hebben gezien hoe president Bolsonaro deelnam aan betogingen die zich richten tegen het beleid van de deelstaten om de epidemie te bekampen.  

Op dit moment heeft het VN-kantoor voor de coördinatie van noodhulp (OCHA) geen 'flash appeal' voor Brazilië uitgestuurd. Er is dus nog geen formele oproep tot de internationale gemeenschap om humanitaire acties op te zetten.

Dergelijk mandaat is heel belangrijk om mee aan de slag te gaan als donor, want dergelijke oproepen maken een geconsolideerde analyse van de noden en coördineren de inspanningen van alle donoren. Zonder dergelijk mechanisme lopen we het risico iets te financieren waar geen vraag naar is, of wat al is gefinancierd door een andere donor. We willen te allen tijde vermijden dat we meer kwaad dan goed doen met onze humanitaire middelen.

U weet dat we sinds jaar en dag het Central Emergency Response Fund van de VN (CERF) steunen met 600.000 euro per jaar. Zodra de situatie de opmaak van een ‘flash appeal’ rechtvaardigt, zal er ook toegang zijn tot financiering van het CERF. Het mechanisme werkt enorm snel, en kan binnen de 48 à 72 uur een financieringsbeslissing nemen.

Ik onderstreep dat Vlaanderen in het ruimere Amazonewoud actief is voor inheemse volkeren via het Vlaams Fonds Tropisch Bos (VFTB). Het fonds is wel niet actief in Brazilië, maar in landen als Ecuador, Bolivië, Peru en Suriname. Er zijn twee recente projecten, één over het beheer van het Yanesha gemeenschapsreservaat in Peru en één over het herstel van gedegradeerde gebieden van de Chiquitanogemeenschappen in Bolivië. Hierover is info te vinden op de website van het VFTB. Het is niet aan mij, maar aan de bevoegde minister voor het beleidsveld Omgeving om hier eventueel en indien gewenst dieper op in te gaan.

Zoals u wellicht weet, wordt de agenda van de VN-Veiligheidsraad vooral bepaald door de politieke actualiteit. Dat maakt dat het aanbrengen van dit onderwerp op de agenda van de Veiligheidsraad wellicht niet zo eenvoudig zal zijn.

Ik onderken echter de ernst van de situatie van de mensenrechten van de inheemse bevolking in Brazilië en de implicaties op wereldvlak en ik zal bij de federale minister van Buitenlandse Zaken polsen of erop aandringen om dit op de agenda van de Veiligheidsraad te zetten.

In uw vragen vestigt u terecht de aandacht op de EU-MERCOSUR-vrijhandelsovereenkomst. Een van de beleidsinstrumenten die de EU ter beschikking heeft, is het gemeenschappelijk handelsbeleid. In lijn met de Vlaamse Handels- en Investeringsstrategie gelooft mijn regering in de mogelijkheid om handel te gebruiken als een instrument ten dienste van mens, milieu en van duurzame ontwikkeling in het algemeen en voor ontwikkelingslanden in het bijzonder. We streven dan ook naar de opname van ambitieuze hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling in de handelsakkoorden. De EU-MERCOSUR-handelsovereenkomst is tot op heden deel van een bredere associatieovereenkomst en bevat een dergelijk belangrijk hoofdstuk met duidelijke engagementen om enkele bezorgdheden die u vermeldde aan te pakken.

Zo is het volgende voorzien: een engagement voor de tenuitvoerlegging van het Klimaatakkoord van Parijs; een ‘non-regressieclausule’ die stelt dat men milieu-en arbeidsnormen niet mag verlagen om handel en investeringen aan te moedigen; een verbintenis tussen de partijen om handel in goederen te promoten die afkomstig zijn uit duurzaam beheerde bossen; maatregelen om het illegale kappen gelinkt aan handel te bestrijden; een engagement van de partijen om informatie uit te wisselen over het duurzame beheer, bestuur en behoud van bossen; een verbintenis om samen te werken voor een maximale impact en de gemeenschappelijke steun voor elkaars respectievelijke beleidsmaatregelen op dit terrein; en tot slot een reeks bepalingen die erop gericht zijn om de mensenrechten en inheemse gemeenschappen te beschermen. Hierbij denk ik bijvoorbeeld aan bepalingen die de rol van deze gemeenschappen in duurzame toeleveringsketens voor bosbouwproducten verstevigen en de samenwerking in sociale projecten waar zij deel van uitmaken, stimuleren.

Maar, uiteraard, dienen dergelijke ambitieuze hoofdstukken gepaard te gaan met een adequate tenuitvoerlegging en een geëigend geschillenbeslechtingsmechanisme, in geval van betwistingen. Wat dat betreft kunnen beide partijen bij een eventueel meningsverschil om een formele bijeenkomst op regeringsniveau verzoeken, gevolgd door een onafhankelijk panel van deskundigen om de zaak te onderzoeken en een verslag met aanbevelingen uit te brengen indien de eerste stap niet voldoende was. Het verslag met aanbevelingen wordt dan openbaar gemaakt en is open voor feedback.

Ik wil ook onderlijnen dat de handelsovereenkomst een pijler is van een bredere associatieovereenkomst die voorziet in een bredere politieke samenwerking. De associatieovereenkomst biedt dan ook een sterk kader om de mensenrechtenkwesties te behandelen, in het bijzonder met betrekking tot de inheemse bevolkingsgroepen. Het Vlaams standpunt is nog niet veranderd. De Vlaamse Regering heeft vanuit strategisch oogpunt een princiepsakkoord verwelkomd, maar we zullen pas na een analyse van de overeenkomst een finaal standpunt innemen. In die optiek wachten mijn diensten nog de rest van de associatieovereenkomst af.

Mevrouw Schauvliege heeft het woord.

Minister-president, ik dank u voor uw antwoord. Ik ben natuurlijk zeer verheugd met de bezorgdheid die ik in uw antwoord heb gehoord. In tegenstelling tot een paar maanden geleden, zijn een aantal incentives aangereikt om de toestand aan te kaarten. Toen we dit voorstel deden, werd het niet zo goed onthaald. Het is goed nu te zien dat er werk van zal worden gemaakt.

Ik heb uit uw antwoord begrepen dat we voor bijkomende steun voor het Amazonewoud en de bebossingsprojecten naar minister Demir moeten stappen. We zullen dat dan ook doen.

Ik heb ook begrepen dat er al voorbereidend werk is verricht om met betrekking tot het akkoord met de MERCOSUR-landen voorwaarden inzake het respect voor de mensenrechten op te nemen. Het Vlaams standpunt moet nog worden opgemaakt en bevestigd. Ik zou erop willen aandringen om wat u hier hebt verteld uitdrukkelijk daarin op te nemen. We moeten een duidelijk standpunt innemen en de huidige schendingen van de mensenrechten en de verdere ontbossing voor 100 procent veroordelen. We moeten dat ook doortrekken in ons handelsakkoord. In de commissie Landbouw, bijvoorbeeld, zijn ook al dergelijke opmerkingen gemaakt. Het is belangrijk dat we die opmerkingen maken en blijven aanhouden. We moeten het voortouw nemen.

Ik heb nog een bijkomende vraag. U hebt daarnet gesproken over de 'flash appeal' om met betrekking tot COVID-19 noodhulp te bieden aan de mensen in Brazilië. Hebt u er zicht op wanneer die 'flash appeal' zal worden geformuleerd, want dat lijkt me zeer essentieel? Kunnen we stappen zetten om dit te bevorderen, zodat we de nood zo snel mogelijk kunnen lenigen?

Mevrouw Brouwers heeft het woord.

Mevrouw Schauvliege, ik dank u voor uw vraag om uitleg. Het is goed dat dit opnieuw aan bod kan komen, want nadat we het er vorig jaar over hebben gehad, hebben we vanuit de meerderheid aangekondigd zelf met een voorstel van resolutie te zullen komen. Eind februari 2020 was de tekst klaar en we zouden daar tijdens de derde week van maart 2020 over vergaderen. Het is een beetje anders gelopen, maar we finaliseren momenteel de tekst.

Minister-president, we hebben daarvoor ook een beetje op uw zeer relevant antwoord gewacht. Ik wil u danken voor dat geëngageerd antwoord. Ik heb echter nog een bedenking met betrekking tot de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Zoals u zelf hebt gesteld, is die raad in de eerste plaats bevoegd voor internationale vrede en veiligheid en het is misschien moeilijk de situatie in het Amazonewoud hieraan te koppelen. Maar het lijkt mij wel interessant om aan het federale niveau door te geven dat het een interessant thema kan zijn voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, die altijd in het najaar plaatsvindt.

Voorts is het rond het MERCOSUR-verdrag nog wat afwachten, want er zijn nogal wat Europese landen die zich daar serieuze vragen bij stellen. Volgens ons is het altijd zo dat in een handelsverdrag van de EU opschortende voorwaarden zitten met betrekking tot de mensenrechten. Het lijkt me dus logisch dat dit ook hier het geval zal zijn. Maar MERCOSUR is op dit moment nog wat koffiedik kijken, want het verloopt traag en onzeker.

Maar mijn vraag is dus vooral of dat geen belangrijk thema zou kunnen worden op de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Ik dank u.

Mevrouw Talpe heeft het woord.

Ook ik wil u bedanken voor deze vraag, collega Schauvliege, want het is een terechte bezorgdheid, die wij uiteraard delen. Enerzijds is er de ontbossing, die een enorme impact heeft op onze planeet en op menselijk vlak. Anderzijds zijn er de schendingen van de mensenrechten, die werkelijk onaanvaardbaar zijn.

Het Amazonewoud ligt dan wel grotendeels in Brazilië, eigenlijk is het toch wel voor een stukje gemeenschappelijk bezit; het is van iedereen, van de mensheid, en dus moeten we daarover waken.

Wat kunnen we doen? De minister-president heeft al het een en ander aangehaald. Hij verwijst naar de rol van de EU en de VN-Veiligheidsraad, maar ook belangrijk is die hefboom die we met het EU-MERCOSUR-handelsakkoord in handen hebben. Daar moeten we zeker gebruik van maken.

Ik wil ook even wijzen op de diepere oorzaken van ontbossing. Als president Bolsonaro dat toelaat, kunnen wij de landbouwers ter plaatse misschien wel ondersteuning bieden om tot duurzamere landbouw over te gaan, door onze good practices te delen. Eveneens belangrijk is dat wij onze afhankelijkheid van soja uit het Amazonewoud afbouwen. Ik denk dat we daar zeker stappen te zetten hebben. Er is al heel wat gebeurd, maar we kunnen nog iets verder gaan. In China stijgt de vraag naar soja ook, dus daar zit je opnieuw op wereldniveau, maar dat zijn toch enkele bezorgdheden die ik wilde delen.

De resolutie die wij op tafel leggen, steunen ook wij volmondig.

Mevrouw Lambrecht heeft het woord.

Ik wil zeer kort tussenkomen, omdat mijn steun voor wat mevrouw Schauvliege zojuist heel mooi heeft toegelicht, hier niet mag ontbreken. Jullie kunnen zeker op ons rekenen, als jullie verdere stappen willen zetten op dit vlak.

De heer Vanlouwe heeft het woord.

Minister-president, bedankt voor uw toelichting. De vraag en het probleem zijn natuurlijk bijzonder ernstig op dit ogenblik. Wij wensen zeker mee te werken aan een initiatief, maar wij steunen de minister-president alvast in de acties die hij onderneemt. Wij zijn natuurlijk maar een klein onderdeel binnen de EU en dus is het goed dat er druk wordt uitgeoefend via de EU. Dan is het zo dat de MERCOSUR nu een geschikte hefboom is, zoals mevrouw Talpe het omschrijft, om verder te werken aan een verdere democratisering, aan het respect voor de mensenrechten en aan het respect voor de inheemse bevolking.

Minister-president Jambon heeft het woord.

Minister-president Jan Jambon

Dank u wel, collega’s.

Mevrouw Schauvliege, wat die ‘flash appeal’ betreft: zo’n initiatief komt vanuit de VN. Zij zijn initiatiefnemer. Dat sluit aan bij de vraag van mevrouw Brouwers: zoals ik al in mijn antwoord heb aangegeven, zal ik er bij de federale minister van Buitenlandse Zaken op aandringen dat deze thematiek in de Algemene Vergadering van de VN kenbaar gemaakt wordt. Het doet mij enorm veel plezier dat zoveel fracties geïnteresseerd zijn in de toestand van de inheemse volkeren.

Mevrouw Schauvliege heeft het woord.

Dank u wel, collega’s en ook u, minister-president, voor uw antwoorden. Wij zijn zeer hoopvol gestemd dat we op dit vlak stappen vooruit zullen zetten. Ik voel binnen deze hele commissie – en eigenlijk ook in andere commissies, want dit is ook al in andere commissies ter sprake gekomen – heel veel eensgezindheid om hier samen de schouders onder te zetten. 

Wij geven met onze fractie dan ook onze volle steun aan initiatieven die meewerken aan het beschermen van de inheemse bevolking en aan de strijd tegen de ontbossing. Elk initiatief dat daarvoor wordt genomen, zullen wij steunen. Wij werken ook heel graag mee aan jullie voorstel van resolutie.

De vraag om uitleg is afgehandeld.

Vergadering bijwonen

Wegens de Coronacrisis vinden de plenaire vergaderingen op woensdagen (14u) plaats met een beperkt aantal volksvertegenwoordigers. De overige parlementsleden kunnen van thuis uit digitaal stemmen. De plenaire vergaderingen zijn rechtstreeks te volgen via deze website. De publiekstribune is gesloten.

zullen de commissiewerkzaamheden voor het grootste deel digitaal en via videogesprekken gebeuren. Als de werkzaamheden het vereisen, vinden sommige vergaderingen fysiek plaats. Alle commissievergaderingen zijn rechtstreeks te volgen via deze website. De publiekstribune is gesloten.

U kunt steeds de vergaderingen (her)bekijken via onze website of YouTube.

Wanneer vinden de vergaderingen plaats? Raadpleeg de volledige agenda voor deze week, of de parlementaire kalender voor een algemeen beeld van de planning van de vergaderingen in het Vlaams Parlement.