U bent hier

De heer De Loor heeft het woord.

Minister, vorige week was er in de plenaire vergadering een actuele vraag over de cyberaanval op de gemeentelijke diensten van Willebroek. De daders eisten losgeld in de vorm van bitcoins. Cybercriminelen richten zich dus blijkbaar ook op onze lokale besturen. U gaf aan dat u de lokale besturen beter zou willen wapenen tegen criminele hackers.

In uw beleidsnota geeft u ook aan in deze regeerperiode de nodige voorbereidingen te willen treffen om de lokale en provinciale verkiezingen van 2024 vlot te laten verlopen. In 2012 en 2018 zijn die heel vlot verlopen. Een van de thema’s die, volgens de beleidsnota, nader onderzocht moeten worden, is onder andere een betere integratie van de privacyregels met het oog op de maximale bescherming van alle betrokkenen.

Ook in 2024 zal er elektronisch gestemd worden, waarschijnlijk voor de laatste keer onder dit contract. Het huidige systeem van digitaal stemmen komt voort uit een studie uit 2007 en een overheidsopdracht die in 2012 gegund werd voor vijftien jaar. Die termijn loopt dus tot 2027. Het huidige systeem wordt dus in principe een laatste keer gebruikt bij de verkiezingen van oktober 2024. Over de veiligheid en de controleerbaarheid van elektronisch stemmen rijzen er vragen, onder andere bij politicoloog Bart Maddens. We stellen vast dat er landen zijn die om veiligheidsredenen afstappen van het elektronisch stemmen. In Nederland bijvoorbeeld heeft men na een veiligheidsanalyse beslist om terug te keren naar het stemmen met potlood en papier.

Minister, in uw beleidsnota stelt u enkele thema’s voorop die nader onderzocht moeten worden, onder andere de evolutie van het digitaal stemmen en de weerslag op de regelgeving. Wat is de stand van zaken in dat dossier? Bent u van oordeel dat de veiligheid van elektronisch stemmen in Vlaanderen 100 procent gegarandeerd is? Welke maatregelen zult u nemen om ervoor te zorgen dat de veiligheid van het stemproces sluitend is en dat hackers geen kans krijgen?

Minister Somers heeft het woord.

Minister Bart Somers

Mijnheer De Loor, u bent een helderziende. Ik vind het een heel belangrijke en terechte vraag, en ik wil u daar ook voor danken, maar u bent een helderziende omdat op het moment dat u de vraag stelt, in een voorverkiezing in de Verenigde Staten, in Iowa, dat probleem zich voordoet. Sommigen suggereren dat er een verband zou zijn tussen de vraag van de heer De Loor en, om de vraag een zekere actualiteitswaarde te geven, de problemen die men in Iowa heeft. (Gelach)

Alle gekheid op een stokje – ik weet niet wat de precieze oorzaken zijn in Iowa, maar je hebt daar een digitaal georganiseerde voorverkiezing die blijkbaar echt in de problemen zit, omdat men tot nu toe nog altijd geen resultaten heeft kunnen bekendmaken voor de democratische caucus. Uw vraag gaat voort op de situatie in Willebroek en het gegeven dat elektronische verkiezingen blijkbaar gehackt kunnen worden door allerlei binnen- of buitenlandse criminelen, mensen die het democratische proces willen doorbreken.

Wat is de stand van zaken? De organisatie van de lokale en provinciale verkiezingen van oktober 2024 moet vlekkeloos en veilig gebeuren, en daarom zijn we nu al binnen het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB) met de voorbereidingen gestart. Er zijn een aantal thema’s naar voren gekomen in mijn beleidsnota, die aandacht verdienen. Welke zijn dat en hoever staan we daarmee? Heel concreet gaat dat over de digitale kandidaatstelling. Die is nu verplicht op papier, met de mogelijkheid om ook digitaal een lijst aan te maken. Dat is voor mij geen optimale werkwijze. We bekijken hoe dat beter kan. Een tweede voorbeeld is de regeling inzake de presentiegelden. Dat vraagt een aantal afspraken met alle betrokken overheden. Tot nu toe was er uitbetaling via bpost. Er moet bekeken worden of dat nog op die manier kan, dan wel of we daarvoor een aanbesteding moeten doen. Ten derde is er de resolutie van het Vlaams Parlement over de digitale aangiften van verkiezingsuitgaven. Nu is er veel papier, dikwijls onnodig, omdat de meeste kandidaten geen uitgaven doen voor hun persoonlijke campagne. ABB bekijkt hoe en of er digitaal kan worden gewerkt. Juridisch zouden er geen obstakels zijn.

Wat de integratie van privacyregels in de verkiezingsregelgeving betreft: het is de bedoeling om de kiesregelgeving te screenen op de naleving van de algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en noodzakelijke aanpassingen in de regelgeving op dat vlak te doen.

Wat betreft de afstemming met de andere verkiezingen die de federale overheid organiseert: vanaf september 2019 zijn tien interfederale werkgroepen actief met het oog op de verkiezingen van 2024.

Het huidige digitale stemsysteem wordt normaliter voor de laatste keer gebruikt in oktober 2024. Voor de eerstvolgende verkiezingen daarna is een beslissing nodig over een toekomstig systeem. Het is te vroeg om daar nu op in te gaan, daarvoor hebben we nog even de tijd.

Wat regelgeving betreft, is het de bedoeling om eind 2022 een ontwerpdecreet klaar te hebben dat de nodige wijzigingen aan de kiesregelgeving aanbrengt. De praktische zaken die een weerslag hebben op de kiesregelgeving, moeten tegen dan dus ook uitgeklaard zijn. Ik wil wel sneller uitvoering geven aan de afspraken die in het regeerakkoord zijn gemaakt rond lokale democratie, bijvoorbeeld de afschaffing van de opkomstplicht, initiatiefrecht enzovoort. Dat zal ik vroeger doen, maar eind 2022 komen al die praktische zaken aan bod. Voor de zaken die ik zelf wil doen, zal ik een voorontwerp van decreet klaar hebben, dat ik nog voor de zomer principieel wil laten goedkeuren door de Vlaamse Regering. Dat gaat dus sneller gebeuren.

Ben ik van oordeel dat de veiligheid van elektronisch stemmen 100 procent gegarandeerd is? Welke maatregelen zal ik nemen om ervoor te zorgen dat de veiligheid van het stemproces sluitend is en dat hackers geen kans krijgen? Dat zijn heel relevante en belangrijke vragen. Ze zijn ook heel terecht, maar het is belangrijk te weten dat we een heel specifieke manier hebben waarop elektronisch stemmen in Vlaanderen is vormgegeven. Dat zorgt voor de hoogst mogelijke veiligheid. Dat systeem is anders dan de systemen in het buitenland.

Het eerste element en cruciaal is dat het digitale stemproces totaal geïsoleerd van een digitaal netwerk verloopt. De stemcomputers staan volledig offline. Het enige risico op externe hacking wordt zo ondervangen. Dat is anders dan in vele andere landen, anders dan bijvoorbeeld in Nederland. Het enige risico is een fysieke integriteitsschending van de apparatuur. Daarom worden alle voorbereidingen gedaan in een beveiligde zone onder strikte toegangscontrole van ABB, bijvoorbeeld het afdrukken van de individuele logins en wachtwoorden per stembureau.

Het tweede element dat ons systeem uniek maakt, is dat alle software in een stemcomputer komt van de USB-sleutel. De stemcomputer zelf heeft geen intern geheugen, noch een besturingssysteem en kan dus geen gemanipuleerde software opslaan. Dat zijn twee fundamentele verschillen met elders.

Daaraan gekoppeld is een heel procedé met beveiligingsmaatregelen om maximale veiligheid van werken met USB-sleutels te garanderen: de versleutelde inhoud –toepassing encryptie – van de USB-sleutel, bestanden met een hashcode –  elke wijziging is detecteerbaar – , verpakt in een verzegelde enveloppe, die dus niet ongemerkt kan worden geopend en weer gesloten. Op het einde van de stemverrichtingen worden de USB-sticks digitaal ondertekend en voorzien van een hashcode waardoor ze onwijzigbaar worden.

Er zijn dus heel veel veiligheidsmechanismen ingebouwd die ons systeem anders maken dan elders, en ook uniek en goed beschermd. Vanuit deze aanpak meen ik, zoals mijn voorganger, dat de veiligheid van het digitaal stemmen maximaal is.

Nog twee opmerkingen. 2024 is nog niet voor vandaag en digitale evoluties staan niet stil. Het veiligheidsniveau van de stemcomputers evolueert steeds mee met de internationale normen. Dat volgen we dus op met aanpassingen aan de software waar nodig.

Er is ook een belangrijke rol van externe partijen, ook van het Vlaams Parlement. Voor elke verkiezing stelt het Vlaams Parlement een college van deskundigen aan dat toezicht houdt op het stemproces. Dat is decretaal bepaald en dat zal ook nu gebeuren.

Na elke verkiezing maakt het Agentschap Binnenlands Bestuur ook een omstandig evaluatierapport, waarin de veiligheidsaspecten uitgebreid aan bod komen. Het rapport over de verkiezingen van 2018 werd in april 2019 ingediend bij het Bureau van het Vlaams Parlement. Het Agentschap Binnenlands Bestuur is beschikbaar om dit evaluatierapport toe te lichten – dat hebben we nog niet gedaan – aan het Vlaams Parlement.

Als er na mijn uiteenzetting nood is om toch nog dieper te kijken naar wat er gebeurt en naar wat technisch is onderbouwd – ik ben geen technieker of informaticus, ik ben een simpele jurist –, dan staat ABB ter beschikking van de commissie.

De heer De Loor heeft het woord.

Minister, bedankt voor uw antwoord. Wat betreft de ‘primaries’ van de democraten en het causale verband met mijn vraag, kan ik noch bevestigen, noch ontkennen. (Opmerkingen van minister Bart Somers. Gelach)

Ik maakte mij deze ochtend ook die bedenking, toen ik vaststelde dat die vraag vandaag aan bod kwam, dat ze heel actueel is. Het is een actueel probleem dat zich ‘all over the world’ voordoet.

Ik vind wel, minister, dat u er vrij gerust in bent. Ik weet dat het een offline systeem is om te stemmen. U spreekt over de USB-sleutel. Externe hacking is op dat moment niet nodig, maar er gebeurt sowieso een transmissie van gegevens. Ik vind dat u er vrij gerust in bent. Als andere landen om veiligheidsredenen beslissen om af te stappen van het elektronisch stemmen, zou ik dit toch met de nodige omzichtigheid blijven behandelen, want hacking is nooit veraf en valt nooit uit te sluiten.

Voor de nieuwe aanbesteding en de nieuwe studie is het nog te vroeg, zegt u. Maar daar wordt werk van gemaakt. Ik vind het belangrijk dat als er elektronisch wordt gestemd, dat een 100 procent sluitend systeem is. Ik vraag toch om daar zeker een verhoogde aandacht voor te blijven hebben, want het is ook een systeem dat evolueert, dat niet stilstaat. Die systemen worden alsmaar inventiever. En de democratie is toch nog altijd het hoogste goed dat we hebben.

Dat laatste is heel juist, dat vorige misschien.

Minister, u hebt terecht de twee elementen aangehaald die de veiligheid garanderen. Ik herinner mij van toen we vroeger debatteerden over de veiligheid van het al dan niet digitaal stemmen, dat er nog een derde aspect is, namelijk het feit dat elkeen die een stem uitbrengt, ook een afprint krijgt van hoe hij of zij gestemd heeft en die afprint ook kan controleren. Die afprint verdwijnt vervolgens ook in een urne. (Opmerkingen van Kurt De Loor)

Ik wil maar zeggen dat dat achteraf toch ook nog altijd gecontroleerd kan worden, als er eventueel vermoedens zijn van fraude. (Opmerkingen)

Dat is wat ik bedoel: dat er nog eens een extra beveiliging is.

Minister Bart Somers

Er wordt mij hier allerlei technische informatie toegefluisterd. Ik ben aan het afhaken. (Gelach)

Ik onthoud dat geen enkel systeem 100 procent veilig is. Ik herinner mij nog de tijd dat we met het potlood mochten stemmen en dat geregeld mensen met een stukje potlood tussen hun vingers werden betrapt die op de stemmen die waren uitgebracht op andere partijen dan die van hen, een kras zetten en zo het document ongeldig maakten. (Opmerkingen van Kris Van Dijck)

Of men verdeelde bij de telling eerst de stemmen en dan mocht de partij zelf de voorkeurstemmen tellen. Dan waren er ineens kandidaten die het wonderbaarlijk goed deden in dat stemlokaal.

Ik heb ontdekt, mijnheer De Loor, dat u zich hier als stalinist hebt ontpopt. U huldigt het adagium ‘vertrouwen is goed, controle is beter’. (Gelach)

Op dat niveau moet ik zeggen dat zelfs Stalin dingen verkondigde waar we inderdaad rekening mee moeten houden. Ik denk dat de controle in dezen ook het parlement is. Ik vind het op zich zeker geen slecht idee – maar opnieuw: het is een suggestie – dat het rapport dat gemaakt is en dat een evaluatie bevat, een rapport dat neerligt bij het Bureau van het parlement over de vorige verkiezingen, het voorwerp zou kunnen zijn van een kritische beschouwing, een debat in de commissie, en dat daaruit misschien extra suggesties kunnen komen om het systeem nog veiliger te maken. Dat kunnen techneuten zijn, die dan een tolk gewoon Nederlands met zich meebrengen om die techneutentaal te vertalen in een begrijpbare taal. Op die manier kunnen we het debat nog wel voeden. Want u hebt gelijk; we moeten voorzichtig zijn en we kunnen niet genoeg voorzorgen nemen om het elektronisch stemmen in een veilige omgeving te laten verlopen.

De heer De Loor heeft het woord.

Ik dank de minister voor zijn antwoord.

De vraag om uitleg is afgehandeld.

Vergadering bijwonen

Wegens de Coronacrisis vinden de plenaire vergaderingen op woensdagen (14u) plaats met een beperkt aantal volksvertegenwoordigers. De overige parlementsleden kunnen van thuis uit digitaal stemmen. De plenaire vergaderingen zijn rechtstreeks te volgen via deze website. 
De publiekstribune is geopend met een beperkt aantal plaatsen. Bezoekers die een plenaire vergadering willen bijwonen, sturen een mailtje naar 
onthaal@vlaamsparlement.be met daarin naam en geboortedatum.

De commissiewerkzaamheden zullen voor het grootste deel digitaal en via videogesprekken gebeuren. Als de werkzaamheden het vereisen, vinden sommige vergaderingen fysiek plaats. Alle commissievergaderingen zijn rechtstreeks te volgen via deze website. 

U kunt steeds de vergaderingen (her)bekijken via onze website of YouTube.

Wanneer vinden de vergaderingen plaats? Raadpleeg de volledige agenda voor deze week, of de parlementaire kalender voor een algemeen beeld van de planning van de vergaderingen in het Vlaams Parlement.