U bent hier

Mevrouw Segers heeft het woord.

Vooreerst wens ik iedereen een gezond en gelukkig 2020. Ik hoop dat het een boeiend jaar wordt.

De nieuwssite Apache kwam op 8 december vorig jaar met het nieuws naar buiten dat journalisten en hun bronnen in 2016 geschaduwd werden door privédetectives. Journalisten van Apache onderzochten op dat moment eventuele belangenvermenging in de Antwerpse vastgoedsector, voornamelijk toegespitst op Land Invest Group. Vier anonieme bronnen bevestigen het nieuws van Apache dat journalisten effectief geschaduwd werden. Volgens de site werd een van hun bronnen geconfronteerd met een foto van een gesprek tussen de bron in kwestie en een journalist van Apache tijdens een gesprek in een brasserie.

Ook de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ) bevestigt het nieuws bij monde van voorzitter Pol Deltour. Deltour beschikt over informatie die niet gepubliceerd werd in het artikel van Apache en waaruit duidelijk zou blijken dat privédetectives ingezet zijn om de bronnen van de journalisten te achterhalen. In een telefonische reactie aan De Standaard bevestigt de toenmalige topman van Land Invest Group Erik Van der Paal dat een privédetective is ingezet, naar eigen zeggen vanwege vermoedens van lekken door een freelancemedewerker van Land Invest Group.

De inzet van privédetectives om journalistieke bronnen te achterhalen is een nieuwe, ongehoorde stap om onafhankelijke journalistiek te bemoeilijken. Het SLAPP-fenomeen (strategic lawsuit against public participation) stond al een tijdje op de agenda. Het Vlaams Parlement nam ter zake op 20 maart 2019 kamerbreed een resolutie aan betreffende de uitbouw van een toekomstgerichte en mediumneutrale ondersteuning van onafhankelijke, kwalitatieve journalistiek. Maar nu ook privédetectives worden ingeschakeld om journalisten en hun bronnen te schaduwen, is er volgens mij sprake van intimidatie van journalisten en een schending van het bronnengeheim van een ongeziene orde in Vlaanderen.

Hoe staat u tegenover het artikel van Apache waarin het nieuws omtrent het schaduwen van journalisten van Apache en hun bronnen bekendgemaakt wordt?

Welke initiatieven plant u om het bronnengeheim en de vrije pers te garanderen in Vlaanderen, vanuit uw bevoegdheden als minister van Media?

Plant u overleg met uw federale collega’s, de Raad voor Journalistiek en de VVJ omtrent SLAPP-initiatieven en andere vormen van intimidatie van journalisten?

Mevrouw Brouwers heeft het woord.

Op mijn beurt wil ik ook mijn beste wensen uiten voor alle collega’s, de minister en zijn kabinetsleden, en uiteraard ook onze commissiesecretaris.

Ik heb inderdaad een vraag over hetzelfde onderwerp, waardoor ik misschien enkele elementen zal herhalen, maar dat kan op zich geen kwaad om goed te laten doordringen wat hier gebeurd is.

Een maand geleden maakte de nieuwswebsite Apache bekend dat hun volledige redactie geschaduwd zou zijn door privédetectives in opdracht van de Antwerpse projectontwikkelaar Land Invest Group, die daar naar het schijnt 60.000 euro voor betaalde. Dat gebeurde na onthullingen door Apache over omstreden vergunningen en belangenvermenging in Antwerpse bouwdossiers.

Met een dubbele rechtszaak in die periode en nu dus blijkbaar ook het inschakelen van privédetectives – allemaal in 2016 – wilde Land Invest Group er alles aan doen om Apache te beletten verder te schrijven over gevoelige Antwerpse vastgoeddossiers. Dergelijke intimidatie via SLAPP is een bijzonder gevaarlijke evolutie. Er werden indertijd schadevergoedingen van in totaal 350.000 euro geëist. Apache won uiteindelijk beide zaken, maar het kostte de redactie heel wat tijd en geld en haar journalisten werden gecriminaliseerd.

De Raad van Europa verstuurde op 21 januari 2019 een waarschuwing, omdat ze van oordeel is dat de vrijheid van meningsuiting in ons land in het gedrang is. De waarschuwing van de Raad van Europa kwam er na een melding van de Europese Federatie van Journalisten (EFJ), die aan de kaak stelde dat journalisten van Apache en Le Vif die werkten rond het Land Invest Gate-dossier – waar ik mij voor alle duidelijkheid zelf niet over wil uitspreken –, structureel geïntimideerd werden via een reeks klachten en bedreigingen afkomstig uit de entourage van Stéphane Moreau.

Alle klachten en rechtszaken die tot dusver werden ingediend of aangespannen tegen Apache, Le Vif, Tom Cochez en David Leloup werden door de betrokkenen gewonnen. Alleen kost de verdediging tegen de blijkbaar toch ongefundeerde klachten massa’s geld, tijd en energie. De klachten worden bewust zo breed mogelijk opgesteld, zodat de betrokken journalisten de facto verplicht zijn om zich op alle punten te verdedigen.

Ook de VVJ reageerde ontzet op deze recente onthulling over de inzet van privédetectives enkele jaren geleden en wees op een mogelijke inbreuk op de wet met betrekking tot het bronnengeheim omdat het duidelijk is dat deze privédetectives werden ingezet om de bronnen van de journalisten te achterhalen. De VVJ overweegt om juridische stappen te ondernemen. Ik citeer Pol Deltour: “Het feit dat dit soort zaken wettelijk is verboden zegt in feite alles. Ook al is de wet enkel van toepassing op overheden, het idee blijft hetzelfde. Het gaat om een zeer verregaande vorm van intimidatie. Het raakt journalistiek in de kern.” De journalistenbond heeft dus laten onderzoeken of het bronnengeheim ook moet worden gerespecteerd door privépersonen en -organisaties. Ik weet niet of daar ondertussen al duidelijkheid over is. Het gaat uiteindelijk over ondernemingen met een zekere macht. Zij hebben geld. Als dat voor een overheid geldt, geldt dat dan ook voor ondernemingen, in casu toch wel machtige ondernemingen? Dat is de juridische vraag die rijst. Misschien zal er ooit een rechtbank over moeten oordelen. De kern van het probleem is dat die wet op het bronnengeheim misschien iets te strikt is. Ik kijk uit naar uw antwoord.

Er zijn nog andere voorbeelden gekend van onderzoeksjournalisten die vanwege de uitoefening van hun job doodsbedreigingen ontvingen of met juridische procedures werden lastiggevallen. Journalisten kunnen daarvoor bij de VVJ een individuele verzekering voor beroepsaansprakelijkheid afsluiten, die hen moet beschermen tegen dergelijke klachten. Maar wij horen dat door het toenemende aantal klachten, het moeilijk wordt om een verzekeringsmaatschappij te vinden die een goede en betaalbare polis wil afsluiten. Maar als de VVJ deze polis op termijn niet meer kan aanbieden, dan zijn journalisten gewoon vogelvrij verklaard.

Minister, bent u bereid om samen met de VVJ te onderzoeken of een soort anti-SLAPP-fonds of iets anders kan worden opgericht waarbij journalisten juridische bijstand kunnen verkrijgen bij gerechtelijke procedures naar aanleiding van de uitoefening van hun job, met andere woorden dat het verzekerd is dat zij toegang kunnen krijgen tot een betaalbare verzekering? Welke acties zult u ondernemen om journalisten beter te beschermen tegen dergelijke praktijken en hebt u hierover al overleg gehad met de federale minister van Justitie? Er is de wet op het bronnengeheim en de wet op de privédetectives, het is aan de overkant van de straat dat men eventuele aanpassingen zou moeten doen.

Mevrouw Van den Brande heeft het woord.

Aan iedereen een heel gelukkig nieuwjaar.

Ik ga niet heel de setting herhalen, want die hebben we ongeveer twee keer gehoord. Ik wil er wel nog even op aandringen dat er dringend een zeer duidelijk signaal nodig is dat stelt dat er een fundamentele grens is overschreden en dat dit gedrag een vorm van intimidatie is die het werken van journalisten stevig bedreigt en moet worden veroordeeld, willen we onze democratie beschermen. Verder stel ik gewoon mijn vragen.

Minister, hoe kijkt u naar de artikels die verschenen zijn rond het schaduwen van journalisten en bronnen? Wat vindt u van deze evolutie? Als minister van Media pleitte u al voor een sterke, onafhankelijke journalistiek.

Welke maatregelen zult u nemen om een veilig werkklimaat te creëren voor journalisten, waarin vrije meningsuiting en het bronnengeheim gerespecteerd worden? Ik wil collega Brouwers bijtreden dat een van de maatregelen kan zijn om een anti-SLAPP-fonds op te richten in samenspraak met de VVJ, dat de journalisten juridische bijstand kan verlenen als zij slachtoffer worden van rechtszaken die worden aangespannen om kritische partijen de mond te snoeren.

EU-parlementslid Kris Peeters vroeg de Europese Commissie hoe de juridische bescherming van journalisten in de EU verbeterd kan worden. Hij wilde ook weten of de wet die in België het beroep van privédetectives regelt, verzoenbaar is met de Europese waarden en wetgeving. Kunt u hierover wat feedback geven? Wat wilt u hieromtrent vanuit Vlaanderen concreet nog doen? De Raad van Europa oordeelde al in januari 2019 dat de gerichte intimidatie en dossiers als Land Invest Group de vrijheid van meningsuiting in ons land in het gedrang brengen en vraagt de Belgische staat om maatregelen te nemen in de strijd tegen SLAPP. Tot op heden heeft België daar nog niet op gereageerd. Wilt u hierin eventueel het voortouw nemen? Net gisteren, op 8 januari, plaatste de Raad van Europa op zijn ‘Platform to promote the protection of journalism and safety for journalists’ hierover opnieuw een alert.

Minister Dalle heeft het woord.

Minister Benjamin Dalle

Voorzitter, dames en heren, sta mij toe om iedereen een zeer mooi 2020 te wensen, vol gezondheid en warmte en met een mooie toekomst voor Vlaanderen en, in deze commissie, voor het medialandschap in zeer uitdagende tijden.

De vragen die gesteld zijn, hebben betrekking op een zeer belangrijke thematiek. Ik zal wel zeer voorzichtig zijn als het gaat over de feiten. Ik heb uiteraard alle persartikelen gelezen en mijn kabinet heeft contact gehad met de VVJ, maar het is natuurlijk niet aan mij om deze of gene feiten te bevestigen. Er zal moeten worden uitgeklaard wat precies de feiten waren. Als de feiten zoals weergegeven in de pers kloppen, dan is dat een zeer ernstige zaak. Als minister van Media hecht ik uiteraard enorm veel belang aan een onafhankelijke journalistiek en aan een vrije pers. Daarvoor is het bronnengeheim fundamenteel. Dit soort van praktijken is zeer gevaarlijk ten aanzien van dat bronnengeheim.

Daarnaast is het natuurlijk ook een juridische kwestie, en daar zal ik toch voorzichtig zijn. Ik kan u wel meedelen – dat heeft de VVJ net ook bevestigd – dat de VVJ ondersteuning zal bieden aan een klacht met burgerlijkepartijstelling bij de onderzoeksrechter om deze praktijken aan te kaarten en te stellen dat hier een probleem is, niet alleen op het vlak van het concept van bronnengeheim maar ook op juridisch vlak.

Hoe zit de situatie in elkaar? Uiteraard is een beroep doen op een privédetective niet in alle gevallen onrechtmatig, dat spreekt voor zich. Dat kan mits een aantal voorwaarden zijn vervuld. Die zijn neergeschreven in de federale wet van 19 juli 1991 tot regeling van het beroep van privédetective. Die wet laat toe dat een privédetective wordt ingeschakeld voor een aantal motieven. Vanuit Apache en VVJ begrijp ik – dat wordt beargumenteerd – dat in deze specifieke omstandigheden en context de opdracht in kwestie waarschijnlijk geen legitiem te verantwoorden doel had en dat dit ingaat tegen de persvrijheid en het privéleven. Het bronnengeheim is daaraan gekoppeld. Er zijn een aantal Belgische normen en er zijn natuurlijk ook internationale en Europese mensenrechtenverplichtingen. Ik verwijs in het bijzonder naar artikel 8 van het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) over het recht op privéleven. Ik verwijs ook naar artikel 10 van het EVRM over vrije meningsuiting, dat het bronnengeheim incorporeert, wat een verticale werking heeft maar mogelijk ook een horizontale werking die relevant is in dit geval.

Ik zal, net als jullie, de gerechtelijke stappen met interesse volgen. Ik kan alleen herbevestigen dat dit voor mij een zeer ernstige zaak is en dat ik ervan uitga dat de VVJ dit op een stevige manier opneemt en dat Justitie verder zal bekijken hoe dit op juridisch vlak zit.

Er is verwezen naar de vraag van Kris Peeters aan de Europese Commissie. De heer Peeters heeft inderdaad aan de Europese Commissie enkele vragen gesteld over de bescherming van journalisten in de Europese Unie, en dit gebaseerd op het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – een andere relevante Europese tekst –, meer bepaald artikel 11. Dat artikel gaat over de vrijheid van meningsuiting, maar stelt ook uitdrukkelijk in het tweede lid dat er een belangrijk principe is, namelijk de vrijheid en pluriformiteit van de media als belangrijk principe binnen de Europese Unie. De heer Peeters heeft vragen gesteld over hoe de juridische bescherming van journalisten in de EU verbeterd moet worden, of de Belgische wet verzoenbaar is met de Europese waarden en wetgeving, en of er gelijkaardige wetten over privédetectives in andere lidstaten bestaan. Ik heb op dit moment geen weet van een antwoord van de Commissie. Men zegt mij dat de Commissie daar volgende week op zal antwoorden. Het spreekt voor zich dat we daarnaar uitkijken en dat, wanneer het antwoord er is, we dit hier in deze commissie kunnen bespreken.

Als minister van Media erken ik uiteraard de rol van de VVJ in dit opzicht, en ik blijf hen ook ondersteunen. Ik heb vorige week ook bekendgemaakt dat er 90.000 euro extra wordt vrijgemaakt voor de VVJ in het kader van de digitalisering van het Journalistenloket. Dat moet hen ook mee ondersteunen om antwoorden te geven aan journalisten. Dit is een heel concreet voorbeeld van hoe dat kan gaan in heel specifieke omstandigheden. Er wordt ook op juridisch vlak ondersteuning geboden aan journalisten wanneer ze dit soort problemen ervaren die betrekking hebben op de grondslagen van het beroep van journalist. De VVJ behartigt immers de professionele, sociale en intellectuele belangen van de Vlaamse journalisten. Dat houdt onder andere een permanente bezorgdheid en voortdurende initiatieven in met betrekking tot het bronnengeheim en de persvrijheid.

Ik zal ook onderzoeken of er daarnaast andere mogelijkheden bestaan om journalisten beter te beschermen en nagaan welke acties daarvoor nodig zijn. Er is ook de vraag gesteld naar contacten met de federale collega’s. Mijn kabinet heeft al diverse contacten gehad, met het kabinet van Justitie, dat natuurlijk bevoegd is voor heel de strafwetgeving, maar ook met het kabinet van de minister van Binnenlandse Zaken over die wet op de privédetectives. We zullen ook verder bekijken of daar eventueel stappen nodig zijn, zeker in het kader van een nieuwe Federale Regering met volheid van bevoegdheid.

Ik heb met de VVJ al diverse keren rond de tafel gezeten. We zien ook binnenkort de Raad voor de Journalistiek. We zullen daarbij ook de kwesties die hier zijn aangehaald, aankaarten en bekijken wat er kan worden gedaan aan de intimidatie van journalisten, en ook qua maatregelen tegen de zogenaamde SLAPP.

De oprichting van een anti-SLAPP-fonds werd hier gesuggereerd door een aantal collega’s. We moeten goed bekijken of dat een geschikt middel is. Ik wil het zeker onderzoeken. We zullen zeker ook in die contacten die we zullen hebben, bekijken of dat een goede optie is.

Mevrouw Segers heeft het woord.

Minister, dank u wel. Het is heel goed dat u ondubbelzinnig benadrukt hoe belangrijk het bronnengeheim is voor journalisten, voor het journalistieke werk en voor de werking van onze democratie. Ik denk dat u als minister van Media daarover nu een heel duidelijk, eenduidig signaal geeft, en dat dat ook absoluut nodig is. Het is immers toch wel hoogst verontrustend als zelfs de Raad van Europa ons ook al een waarschuwing geeft omdat in ons land de vrijheid van meningsuiting in het gedrang zou zijn gekomen. De Raad van Europa heeft dat gedaan na een reeks van klachten tegen journalisten, onder andere tegen Tom Cochez, na een melding van de Europese Federatie van Journalisten. Als lid van de Raad van Europa zijn we verplicht om daarop te reageren. De collega’s verwezen er ook naar. Wij hebben nog niet gereageerd. Ik denk dat dit zeer, zeer dringend moet gebeuren, want het staat in de sterren geschreven dat na deze nieuwe zaak de Raad van Europa die waarschuwing zal herhalen.

U zegt dat u contacten hebt gehad met de federale collega’s. Ik zou u toch met aandrang willen vragen om de heel duidelijke positie die u nu hebt ingenomen, gewoon ook formeel te laten acteren bij de federale collega’s, en erop aan te dringen dat België zo snel mogelijk een eenduidig signaal geeft dat eraan wordt gewerkt.

Voorts ben ik blij dat u de deur openlaat om zo’n anti-SLAPP-fonds te onderzoeken, of een ander instrument dat de media toch moet kunnen toelaten zich in te dekken tegen, zoals collega Brouwers ook zei, onwaarschijnlijk aanslepende en heel dure rechtszaken die worden aangespannen en die meestal worden gewonnen, die heel breed worden opgezet, maar heel duidelijk met de intentie om te intimideren. Het was me ook ter ore gekomen dat de VVJ een probleem heeft om nog een polis voor juridische bijstand te kunnen afsluiten. De grote mediahuizen, zoals dat van Van Thillo, doen dat zelf, die hebben daar ook middelen voor, maar organisaties zoals Apache en zo kunnen dat soort polissen gewoon niet voor zichzelf afsluiten. Die moeten gebruikmaken van die collectieve polis. Als geen enkele verzekeringsmaatschappij dat nog wil doen, dan wordt het uitoefenen van het beroep eigenlijk gewoon onmogelijk. Het is goed dat u wilt bekijken wat er op dat vlak moet gebeuren, maar ik denk dat dat een zeer penibel punt is.

Mevrouw Brouwers heeft het woord.

Minister, ik dank u voor uw antwoord. Ik dank u ook voor het feit dat u wilt voortgaan met het idee dat hier werd geopperd om een anti-SLAPP-fonds op zijn minst te onderzoeken en eventueel mee te ondersteunen. Dat is ook iets dat wíj kunnen doen. Alle andere zaken zijn nogal federaal getint.

Ik resumeer. Rond het bronnengeheim lees ik hier dat het Comité I vorig jaar alleen al elf dossiers heeft gedetecteerd waaruit blijkt dat er toch door de overheid, door inlichtingendiensten in dit geval, vragen werden gesteld om te proberen bronnen van journalisten te achterhalen. Dus zelfs waar de wet op het bronnengeheim de journalisten beschermt tegenover de overheid wordt het niet altijd nageleefd. Een duidelijke uitbreiding van die wet – want het is allemaal een kwestie van juridische interpretatie – naar privépersonen en bedrijven zou zeker geen kwaad kunnen.

Dan is er de wetgeving op privédetectives. Het zou allicht interessant kunnen zijn om dat artikel 7 uit te breiden. Ik zal dat nu niet verder aflezen.

Deze namiddag bespreken we het rapport Mediaconcentratie van de Vlaamse Regulator voor de Media (VRM). Zij formuleren in een van hun aanbevelingen het advies om laster en eerroof uit het strafrecht te halen. Ook dat punt kan worden meegenomen in de verdere discussies naar aanleiding van een nieuwe regering, die hopelijk niet te lang meer op zich laat wachten. Minister, misschien is het nuttig om in een nota een aantal dingen mee te geven aan – hopelijk binnenkort – formateurs die daarmee dan aan de slag kunnen. U hebt uiteraard contact met Koen Geens. Maar ik heb begrepen – want u hebt niet echt geantwoord op mijn vraag – dat daaraan misschien niet meteen een hele vergadering gewijd is. Het lijkt mij nuttig om dit ogenblik aan te grijpen en een aantal zaken objectief op papier te zetten over waar het federale niveau onze journalisten kan helpen om hun beroep op een onafhankelijke manier te kunnen blijven uitoefenen.

Mevrouw Van den Brande heeft het woord.

Ik sluit af met een herhaling. We zijn blij dat u hier een strenge veroordeling uitspreekt. We kunnen niet genoeg beklemtonen dat we heel veel belang moeten hechten aan de vrije pers en dat het bronnengeheim fundamenteel is.

U zegt dat u overweegt om dat onderzoek mee op te starten. Ik wil er graag op aandringen dat die piste dan onderzocht wordt of toch zeker ook nog een aantal andere pistes. Het blijkt namelijk toch een heel belangrijke kwestie te zijn. Ik wil er ook nog eens opnieuw op aandringen om, na die waarschuwing van de Raad van Europa, vanuit Vlaanderen toch het voortouw te nemen in dat overleg, naar onze Belgische collega’s.

De heer Meremans heeft het woord.

Uiteraard veroordelen ook wij praktijken waarbij journalisten zouden worden geïntimideerd of waarbij de vrijheid van de pers in het gedrang zou komen. Stel je voor dat je ergens wordt gefilmd door een camera vanuit een fietszak ergens in een straat. Ik mag er niet aan denken. Dat zou toch heel bizar zijn. Dat zijn praktijken die echt wat raar zijn.

Maar dat neemt niet weg dat we zeker voor de vrijheid van de pers zijn, ook wat betreft het bronnengeheim. Ik ben daar een groot voorstander van. Het is trouwens niet nieuw dat wij dat vinden, ook voorgaande N-VA-ministers zijn daarover tussengekomen. Ik hoop inderdaad dat we iets vinden om die vrijheid van pers te kunnen waarborgen.

Minister Dalle heeft het woord.

Minister Benjamin Dalle

Ik neem het graag mee en heb geen verdere bemerkingen.

De vragen om uitleg zijn afgehandeld.

Vergadering bijwonen

De plenaire vergadering en de commissievergaderingen zijn in principe openbaar, tenzij anders vermeld. 

U wil een vergadering bijwonen? Dat kan! U kunt zich gewoon aanmelden bij de bezoekersingang (Leuvenseweg 86, 1000 Brussel).

Zolang er zitplaatsen vrij zijn, worden toehoorders binnengelaten. Zitplaatsen kunnen niet gereserveerd worden. Raadpleeg vooraf de agenda van de plenaire vergaderingen of de commissievergaderingen.

U kunt ook steeds de plenaire vergaderingen (her)bekijken via onze website of YouTube. 

Wanneer vinden de vergaderingen plaats? Raadpleeg de volledige agenda voor deze week, of de parlementaire kalender voor een algemeen beeld van de planning van de vergaderingen in het Vlaams Parlement.