U bent hier

De voorzitter

Mevrouw Jans heeft het woord.

Minister, binnen de verenigingen waar armen het woord nemen en het zeer brede werkveld waarbinnen zij actief zijn, is het werken met ervaringsdeskundigen en ervaringsdeskundigheid al behoorlijk ingeburgerd. Door de vermaatschappelijking van de geestelijke gezondheidszorg worden ook in die sector stappen gezet in het werken met ervaringsdeskundigen. Aan de basis hiervan ligt de overtuiging dat ervaringsdeskundigheid nodig is om een sterkere en betere zorg te kunnen geven. Mensen met ervaringsdeskundigheid weten vanuit hun eigen ervaringen en beleving wat het betekent om psychische problemen te hebben, om opgenomen te worden, om therapie te krijgen en om patiënt te zijn. Zij weten als geen ander wat de struikelblokken zijn voor een geslaagde behandeling en waar men op vastloopt. Een ervaringsdeskundige kent de zorg van binnenuit.

Ook de herstelgerichte zorg is in opmars. Dat lezen we in het Vlaams Actieplan Geestelijke Gezondheid en ook in het nieuwe voorontwerp van decreet betreffende de geestelijke gezondheidszorg. De herstelvisie vraagt aandacht voor het perspectief van de patiënt in de hulpverlening en streeft ernaar om alle patiënten te sterken bij het realiseren van hun eigen persoonlijke herstelproces. Ook daar spelen ervaringsdeskundigen een grote rol. Iemand met ervaringsdeskundigheid is op dat moment noch cliënt of patiënt, noch hulpverlener. Die bijzondere positie maakt hen dus uitermate geschikt om in dialoog te gaan met cliënten, hulpverleners, directie en bestuurders van voorzieningen.

In de resolutie betreffende een versterkt geestelijk gezondheidsbeleid, die in december 2017 werd goedgekeurd door de plenaire vergadering, vroegen we ook om ervaringsdeskundigen als een volwaardige partner te betrekken in het nieuwe beleid over de geestelijke gezondheidszorg. Intussen hebben we gezien dat hieraan tegemoetgekomen werd. In het nieuwe voorontwerp van decreet wordt er immers naar verwezen.

In de herstelacademies, die in oktober van start zijn gegaan en die de minister in 2019 verder wil uitrollen over heel Vlaanderen, krijgen ervaringsdeskundigen een grote rol om mensen te helpen en ze te sterken in het aanpakken van hun psychische vragen of problemen.

Minister, wat is de huidige stand van zaken betreffende de opstart en uitrol van herstelacademies? Wat zult u nog doen in de verdere uitrol en hoe zult u dit bekendmaken naar de sector, het brede publiek en de hulpverlening? Hoe wilt u de ervaringsdeskundigheid nog sterker aan bod laten komen binnen de geestelijke gezondheidszorg?

De voorzitter

Minister Vandeurzen heeft het woord.

Minister Jo Vandeurzen

Mevrouw Jans, het lopende project dat we in samenwerking met de Vlaamse Vereniging Geestelijke Gezondheid opzetten en waarvan de werking zal worden meegenomen in het Vlaams Steunpunt Geestelijke Gezondheidszorg vanaf 1 januari 2019, omvat als eerste doelstelling een regiodekkende spreiding van de herstelacademies in Vlaanderen en Brussel.

In de projectaanvraag is duidelijk opgenomen dat we ernaar streven om in de toekomst in elk netwerk geestelijke gezondheid volwassenen minimaal één herstelacademie te hebben. Elke regionale herstelacademie moet overigens steeds volgende partners betrekken bij het project: minimaal twee partners uit de geestelijke gezondheidszorg (ggz), minimaal één partner uit de eerste lijn, minimaal één partner vanuit familievereniging en/of patiëntenvereniging, minimaal één partner uit de niet-ggz en belendende sectoren.

Elke herstelacademie neemt deel aan het kwalitatief onderzoek en aan de Vlaamse Werkgroep Herstelacademie. Op dit moment zijn er in Vlaanderen tien herstelacademies in werking. In 2019 zullen er nog in drie regio’s herstelacademies opgestart worden, waaronder Zuid- en Midden-West-Vlaanderen. Nadien zijn de herstelacademies overal in Vlaanderen operationeel. Het is een expliciete doelstelling om in 2019 te streven naar een regiodekkend aanbod van de basiscursussen ‘Jezelf in herstel’ en ‘Je goed gevoel-plan’.

Momenteel zullen er geen nieuwe initiatieven of stappen ondernomen worden ter verdere implementering tot het einde van het project dat gepland is voor 30 november 2019. Het project heeft nog volgende doelstellingen: evalueren van de methodiek van de herstelacademies in Vlaanderen en Brussel en onderzoeken of de methodiek van herstelacademies toepasbaar is voor andere doelgroepen, zoals kinderen en jongeren, cultuursensitieve zorg, verslaving, familie en omgeving of binnen andere belendende sectoren. Na evaluatie van het project zullen we meer zicht krijgen op de goede praktijken, aandachtspunten en knelpunten en kunnen we verdere stappen definiëren.

Het voorontwerp van decreet betreffende de geestelijke gezondheid definieert ervaringsdeskundigheid als volgt: “De kennis en expertise die voortkomt uit de ervaring met individugerichte zorg, opgedaan als zorggebruiker of als context, en die voor zichzelf en voor anderen herstelbevorderend kan worden ingezet. Deze ervaring kan alleen tot kennis en expertise met betrekking tot individugerichte zorg leiden wanneer deze via lotgenotencontact wordt verwerkt en verruimd wordt en wanneer via opleiding of vrijwilligerswerk kennis, houdingen, vaardigheden en methoden werden aangereikt om de verruimde ervaring met individugerichte zorg deskundig aan te wenden”.

Ervaringsdeskundigen moeten hun plaats in het geestelijke gezondheidsaanbod krijgen, en dit zowel op het niveau van de individugerichte zorg als bij populatiegerichte acties, de geestelijke gezondheidsnetwerken en op beleidsniveau. Dit kan op allerhande manieren. Ten eerste, mee vormgeven van (lokale) antistigma-interventies die inzetten op stigma, attitudes en gedrag. Ten tweede, inzetten op de bevordering van de geestelijke gezondheidscompetenties van kwetsbare groepen, zoals personen met een lagere sociale status, ouderen, migranten en etnische minderheden. Interculturele bemiddelaars en ervaringsdeskundigen binnen bepaalde kwetsbare groepen zouden hierin een belangrijke rol kunnen spelen. Ten derde, inzichten meegeven aan zorgverleners om een kwaliteitsvol zorgaanbod te kunnen aanbieden dat aanvaardbaar is voor de patiënt. Ten vierde, inzichten geven in de re-integratie en zorg buiten het ziekenhuis voor de mantelzorger en de context. Ten vijfde, ondersteuning van patiënt en context bij lotgenotencontacten en buddywerking bij patiënten- of familieorganisaties.

Personen met ervaringskennis en ervaringsdeskundigen voegen veelal een aantal andere kernelementen aan herstelgerichte zorg toe, doordat er een verhoogde aandacht ontstaat voor een aantal thema’s zoals diagnostiek van de sterktes alsook aandacht aan wat er allemaal niet (meer) mogelijk is. Ze richten de zorg op alle levensdomeinen zoals psychisch en lichamelijk functioneren, inkomen en budget, wonen, dagbesteding, opleiding, tewerkstelling, sociale contacten en het functioneren in het gezin en sociale relaties. Symptomen en bijeffecten worden besproken in termen van hun effect op deze levensdomeinen. Daarnaast is er ‘positive risk-taking’, namelijk samen met de zorgverleners zoeken naar potentiële risico’s van beslissingen en samen de mogelijke schadelijke gevolgen ervan beperken.

We dragen het herstelgericht werken dus ook uit via de herstelacademies. Bij een herstelacademie wordt er een lokale opleiding georganiseerd door een ervaringsdeskundige, samen met een professioneel zorgverlener. De rol van ‘patiënt in behandeling’ verandert in dit herstelproces zo sterk mogelijk naar de rol van ‘student die eigen keuzes maakt’. De kracht van een herstelacademie bestaat erin dat ze deelnemers steunt bij hun herstel vanuit eigen sturing, zingeving en burgerschap, het toepassen van het subsidiariteitsprincipe vanuit een herstelgerichte visie en een sectoroverschrijdende aanpak geënt op regionale sterktes.

In het voorontwerp van decreet wordt de ondersteuning van de context en van ervaringsdeskundigen die actief zijn binnen het aanbod qua geestelijke gezondheid, opgenomen in functie B. Die functie omvat interventies gericht op de versterking van de draagkracht en de vermindering van de draaglast van de context en van de ervaringsdeskundigen die actief zijn binnen het aanbod qua geestelijke gezondheid. Het is dus een expliciete opdracht van de geestelijke gezondheidszorg om dit op te nemen.

Ervaringsdeskundigheid ontstaat veelal vanuit en doorheen lotgenotencontacten. Mensen met psychische problemen vinden een balans met hun ziektebeeld dankzij lotgenotencontact en beginnen andere lotgenoten te ondersteunen. Op die manier verwerken ze hun ervaringen en slagen ze er ook in om de individuele ervaringen te overstijgen en te verruimen. Een aantal van hen zijn bereid de stap naar ervaringsdeskundige te zetten en kunnen een opleiding volgen. Een beperkt aantal ervaringsdeskundigen stromen vervolgens door als patiëntvertegenwoordiger op mesoniveau, bijvoorbeeld in netwerken geestelijke gezondheid volwassenen, of op macroniveau, in de beleidsorganen. Het is belangrijk dat de ervaringsdeskundigen na hun opleiding verder worden begeleid en gecoacht. Op dit moment is het Vlaams Patiëntenplatform onze centrale partner in het ondersteunen van de lotgenotencontacten en patiëntervaringsdeskundigen, en is het Familieplatform Geestelijke Gezondheid onze partner voor de familielotgenotencontacten en de familie-ervaringsdeskundigheid. Die ondersteuning is reeds enkele jaren structureel. Zo is het Familieplatform Geestelijke Gezondheid reeds enkele jaren actief aan het werk met het ondersteunen van familieorganisaties, en capteert het de beste praktijken van lidorganisaties, om die te vertalen naar andere psychische kwetsbaarheden.

Er staan overigens nog meerdere projecten in de steigers op het vlak van ervaringsdeskundigheid. Ik noem er twee. Ten eerste is er de structurele ondersteuning van ervaringsdeskundigen. Het Vlaams Patiëntenplatform heeft, samen met de Open Patiëntenkoepel Geestelijke Gezondheid, OPGanG, hun interne werkgroep waarin patiëntenverenigingen inzake geestelijke gezondheidszorg worden samengebracht, Trefpunt Zelfhulp en de vzw UilenSpiegel, een toekomstmodel uitgewerkt dat de ondersteuning voor de participatie en vertegenwoordiging van ervaringsdeskundigen mogelijk maakt. Die ondersteuning bestaat enerzijds uit praktische basisondersteuning, zoals administratie, boekhouding, wetgeving, terugbetaling vervoerskosten, privacyregels, vergaderzalen enzovoort, en anderzijds uit de ondersteuning en coaching van de ervaringsdeskundigen voor beleidsparticipatie in het specifieke vakgebied. Dit model zal in 2019 worden uitgetest in een pilootprovincie, de provincie Limburg, en de noden van de andere provincies zullen in kaart worden gebracht.

Ten tweede is er de bepaling van de typologie van ervaringswerkers. Dit project zal specifiek focussen op de typologie en opleiding van ervaringswerkers: op de wijze waarop hun ervaring wordt ingezet, de rollen die ze op zich nemen, hun functie en de vaardigheden die nodig zijn. Anderzijds zal het project bekijken welke soorten vormingen of opleidingen er bestaan, de noden van de zorgvoorzieningen en de noden van de ervaringswerkers zelf. Dit is een onderzoek dat wordt uitgevoerd in 2019. Het project heeft een intersectorale scope. Het gaat dus over jeugdhulp, gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg, inclusief verslavingszorg. Het includeert ook ervaringswerkers uit doelgroepen, zoals inzake armoede en etniciteit.

De voorzitter

Mevrouw Jans heeft het woord.

Minister, ik ben u dankbaar voor uw zeer concreet en duidelijk antwoord. Ik vind het bijzonder positief dat die herstelacademies over heel Vlaanderen en regiodekkend zullen worden uitgerold in 2019. Positief is ook dat ze worden afgestemd op de netwerken geestelijke gezondheidszorg. Eigenlijk zou dat logisch moeten zijn, maar het is zonder meer positief. Men stimuleert hen ook om die samenwerking aan te gaan met de eerste lijn, met de patiëntenverenigingen en met de belendende sectoren.

Ik ben er echt van overtuigd dat ervaringsdeskundigen in de geestelijke gezondheidzorg en ook in andere sectoren een grote meerwaarde hebben. Onlangs, naar aanleiding van een stage binnen een Vlaams openbaar psychiatrisch ziekenhuis, mocht ik spreken met ervaringsdeskundigen, en die voegen zonder meer elementen toe aan die herstelgerichte zorg, zoals u zegt, minister. Dat gaat echter allemaal niet vanzelf. Mensen met ervaring laten meedraaien in de zorg, dat klinkt allemaal heel goed, maar daar staat heel wat begeleiding en coaching tegenover. Ik vond het dus ook zeer positief om te horen in uw antwoord dat er ter zake heel concrete projecten worden ondersteund. Ik denk dat ik ook spreek namens de commissievoorzitter als ik zeg dat we de keuze van de pilootprovincie ten volle ondersteunen.

De voorzitter

Mevrouw Saeys heeft het woord.

Het is sowieso een interessante weg die we met die ervaringsdeskundigen bewandelen in de geestelijke gezondheidszorg. Het is heel belangrijk om de nadruk te leggen op die gezondheidswijsheid, zodat mensen eigenlijk expert worden van hun eigen leven, zodat ze zelf vaardigheden gaan ontwikkelen om op een goede manier om te gaan met de uitdagingen die op hen afkomen.

Ik had wel nog één bijkomende vraag. De bedoeling is om die herstelacademies breed uit te rollen. Wordt er ook een link gelegd naar werk, naar school en dergelijke?

De voorzitter

De heer Anseeuw heeft het woord.

Björn Anseeuw (N-VA)

Ook ik wil namens mijn fractie natuurlijk de waarde van ervaringsdeskundigen en het betrekken van hen bij de geestelijke gezondheidszorg onderstrepen. In die zin ben ik collega Jans er ook dankbaar voor dat ze dat met haar vraag nog eens voor het voetlicht brengt. Ik vind het ook goed dat men aan de slag is gegaan met een van de vragen die dit parlement heeft gesteld in de resolutie voor een versterkt beleid qua geestelijke gezondheidszorg.

Tot slot, wat de keuze voor die provincie betreft, dat laat ik in het midden, maar dat is misschien voer voor een ander debat op een ander moment.

De voorzitter

Minister Vandeurzen heeft het woord.

Minister Jo Vandeurzen

Het voordeel van een dergelijke methodologie is dat je je niet beperkt tot de medische focus maar dat ook andere levensdomeinen in beeld komen. Ik ben zelf een les gaan bijwonen. Dan gaat het niet alleen over de ervaringen in een psychiatrische setting of ziekenhuis maar heel snel ook over school, de familiale situatie, werk, enzovoort. Het voordeel is dat de ervaringen die naar voren komen en de gesprekken over veel meer gaan dan het puur medische. Dat is de sterkte, omdat herstelgericht zijn de ambitie heeft om te proberen om mensen met psychische kwetsbaarheden opnieuw voldoende aansluiting te laten vinden bij die andere levensdomeinen. Dat is de finaliteit van het project. Dus ja, er wordt wel degelijk ook in die richting gesproken en gedacht.

De voorzitter

De vraag om uitleg is afgehandeld.

Vergadering bijwonen

U wil een vergadering  bijwonen? Dat kan! U kunt zich gewoon aanmelden bij de bezoekersingang (Leuvenseweg 86, 1000 Brussel).

Zolang er zitplaatsen vrij zijn, worden toehoorders binnengelaten. Zitplaatsen kunnen niet gereserveerd worden. Raadpleeg vooraf de agenda van de plenaire vergaderingen of de commissievergaderingen.

U kunt ook steeds de plenaire vergaderingen (her)bekijken via onze website of YouTube. 

Wanneer vinden de vergaderingen plaats? Raadpleeg de volledige agenda voor deze week, of de parlementaire kalender voor een algemeen beeld van de planning van de vergaderingen in het Vlaams Parlement.