Belang van de Benelux

Aanvankelijk was de Benelux een overwegend economisch gerichte internationale organisatie. Inmiddels is die op dit bebied grotendeels door de Europese Unie achterhaald.
Toch blijft de Benlux ook qua economische samenwerking actief, bijvoorbeeld op het gebied van :

• verdieping van de eigen interne markt
• bestrijding van grootschalige belastingsfraude (o.m. minerale oliën, vooraf betaalde telefoonkaarten, btw-fraude in de automobielsector enz.)
• intellectuele eigendom
• intensivering van grensoverschrijdende samenwerking
• verkeer en vervoer over land (vb. EuroControl Route (internationale samenwerking, bestaande uit verschillende Europese inspectiediensten inzake wegvervoer)) en over zee (short sea shipping)
• eenmaking van het recht
• Senningen-overleg: samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken : eind 2003 beslisten de betrokken ministers het Senningenmemorandum nieuw leven in te blazen.
  De drie aanvankelijke samenwerkingsgebieden - politie, justitie en immigratie - werden uitgebreid met drie nieuwe samenwerkingsgebieden: veiligheid, drugsbeleid, rampen- en brandbestrijding
  Voornaamste resultaten (Pdf, 209 kB, nieuw venster)

Vanuit economisch standpunt bekeken wordt de Benelux soms beschouwd als 'aanlegsteiger' voor Europa. "Op grond van een 'gateway-filosofie' kan men de materiële en immateriële infrastructuur op elkaar afstemmen./.../De Benelux moet zich ten doel stellen de meest concurrerende hoek van de EU te worden en daarmee aantrekkelijk te blijven voor bedrijven op gebied van logistiek, transport en dienstverlening" (¹)

"Was de Benelux aanvankelijk een voorloper was van de EU, thans treedt de organisatie veeleer op als motor van verdieping binnen de Unie, omdat de samenwerking tussen de drie landen op tal van gebieden verder gaat dan die binnen de Unie. Diverse Benelux-organen plegen over vele belangrijke Europese dossiers overleg vooraleer die binnen de EU aan bod komen."(²)
Aan de Europese Raad gaat overigens vaak een Benelux-top vooraf, zij het niet altijd, wegens een overbelaste agenda van de regeringsleiders of omwille van uit elkaar liggende standpunten van de diverse partners. Soms beperkt de onderlinge afstemming zich evenwel tot even samen vooraf bijeenkomen en mist het overleg een meer structurele voorbereiding.

De Benelux wordt dan ook vaak voorgesteld als een katalysator, als een soort Europees laboratorium of proeftuin. Een voorbeeld daarvan is het Akkoord van Schengen, dat in 1985 ondertekend werd door de Beneluxlanden, Frankrijk en Duitsland en in 1997 overgeheveld werd naar de Europese Unie.
"Staatssecretaris Nicolai (Europese Zaken) ziet de Benelux vooral als een 'proeftuin voor Europa'. Als Nederland en België het ergens over eens zijn, ligt een Europees compromis binnen handbereik. België kijkt immers vanouds in de eerste plaats wat Parijs ervan vindt, terwijl Nederland meer let op de reacties uit Londen en Berlijn." (³)
"Maar dat voordeel is zo klein, en is trouwens ook maar relevant voor een beperkt aantal problemen, dat het moeilijk kan dienen als argument om de hele Benelux in stand te houden." (⁴)

De Benelux vormt wel een subregionale realiteit binnen het grotere Europese verband en kan een voorbeeldfunctie uitoefenen daar waar het gaat over regionale samenwerking. Denken we maar aan de zgn. Noordse Raad, waarin de Skandinavische landen zich verenigd hebben, maar ook aan de Visegrad-staten en de Baltische Staten. Op die manier werkt de Benelux als voorbeeld en promotor van de Europese integratie.
"Benelux is ontegenzeggelijk de meest ontwikkelde regionale organisatie in Europa. /.../Onze organisatie zal dienst doen als model voor de regionale samenwerking die zich steeds verder ontwikkelt./.../Er is geen mooier voorbeeld dan Benelux om als ware proeftuin van de regionale integratie voortdurend als speerpunt van die dynamiek te getuigen. In die hoedanigheid vormt zij een toetsingsbasis en staat zij model voor andere regionale organisaties die nu hun eerste schuchtere stappen op de weg naar integratie zetten." (⁵)

De tradititonele opvatting over de voortrekkersrol van de Benelux wordt treffend samengevat in volgend citaat van Prof. Dr. F. Hartog:
"Zonder Benelux zou er naar alle waarschijnlijkheid ook geen E.E.G. zijn geweest. Benelux is te beschouwen als het proefterrein, waar de economische integratie eerst op kleine schaal is uitgeprobeerd. Dit is dus de belangrijkste bijdrage die door Nederland - en natuurlijk ook door de andere Beneluxlanden - geleverd is aan het tot stand komen van de E.E.G." (⁶)

Naast deze traditionele opvatting waarin de Benelux wordt voorgesteld als proefterrein en lichtend voorbeeld voor de latere Europese integratiepogingen, is er echter ook recent onderzoek (Pdf, 1184 kB, nieuw venster) dat niet meer zo zeker is van die voorbeeldfunctie van de Benelux en dat de nadruk legt op het cynische gebruik dat Nederland heeft gemaakt van de Benelux. Men wijst erop dat de relatie toch wat gecompliceerder is dan de traditionele historische literatuur ons vaak wil doen geloven:
"Waarom spreekt de meer recente hisoriografie dan toch van de 'Beneluxmythe' en karakteriseert de Benelux eerder als 'een stroeffunctionerend intergouvernementeel samenwerkingsverband voor deelgebieden van economische politiek' dan als belangwekkend voorloper van de EEG? De houding van Nederland tegenover de Benelux en de verder Europese integratie is op z'n minst niet consistent te noemen. En dat geldt in mindere mate ook voor België, dat Luxemburg in zijn kielzog meevoerde. Op drie punten is die inconsistentie overduidelijk:

1. In Beneluxverband heeft Nederland nooit de harmonisatie van intern beleid geaccepteerd als voorwaarde voor een economische unie. /...:
2. Landbouwregelingen werden in de Benelux vrijwel uitgezonderd van de algemene afspraken, vooral onder Belgische druk. /.../
3. In Beneluxverband weigerde Nederland iedere vorm van supranationaliteit. /.../

De Benelux heeft wel als referentiepunt gediend bij de opbouw van de Europese economische integratie. Een enkele maal als voorbeeld, maar in veel sterkere mate als schrikbeeld. Het waren juist de negatieve ervaringen met de Benelux die de drie deelnemende landen vaak een andere koers deden kiezen bij de onderhandelingen over de EEG./.../Wel had de Benelux geruime tijd enige politiek betekenis maar na de laatste mislukte Regeringsconferentie van 1975 ging het licht definitief uit. Leo Tindemans, de toenmalige eerste minister van België, heeft die gang van zaken toegeschreven aan een Waals veto ten opzichte van verder politieke toenadering tot Nederland. De Benelux kreeg sindsdien voor Wallonië het karakter van een absoluut taboe. De mythe van het prachtige proeflaboratorium voor verder Europese integratie is daarmee definitief doorprikt."(⁷)

Verhouding tot de Europese Gemeenschappen
Volgens art. 306 EG vormen 'bepalingen van dit Verdrag geen beletsel voor het bestaan en de voltooiing van de regionale unies tussen België en luxemburg alsmede tussen België, Luxemburg en Nederland, voor zover de doelstellingen van die regionale unies niet bereikt zijn door de toepassing van dit verdrag.'
"Voorzover en zolang de Benelux in zijn economische integratiestreven op de Europese Gemeenschap vooroploopt, mag zij afwijken van minder vergaande bepalingen van EG-recht. Beneluxregels kunnen echter, anderzijds, geen afbreuk doen aan verdergaande EG-regels inzake de werking van de interne markt. De voortrekkersrol van de Benelux op het gebied van de regels van de interne markt lijkt echter (vrijwel) uitgespeeld. /.../
Samenvattend kan worden gesteld dat de Benelux met betrekking tot op grond van het EG-verdrag en (minimum)harmonisatierichtlijnen toegestane verdergaande nationale maatregelen, alsmede de intellectuele eigendom (met uitzondering van octrooien) ten opzichte van de Europese Unie ten hoogste een aanvullende en resterende bevoegdheid heeft." (⁸)

Het bestaansrecht van de Benelux Economische Unie: van pionier tot gepasseerd station (MsWord, 479 kB, nieuw venster) (scriptie)